Ukryj obrazki | Powrót na stronę

Militaria

Dział militariów liczy ponad 1000 sztuk różnego typu broni zaczepnej i ochronnej oraz oporządzenia wojskowego. Trzon stanowią zabytki rewindykowane z ZSRR na mocy traktatu ryskiego z 1921 oraz wielka kolekcja Brunona Konczakowskiego z Cieszyna, zakupiona po jego śmierci w r. 1961. Trudno przecenić również znaczenie darów prywatnych osób oraz zakupów prowadzonych przez Zamek Królewski. Zasadniczą grupę stanowi broń z w. XIII-XVIII, są tu jednak również pojedyncze okazy wcześniejsze (hełm hoplity greckiego, miecz z okresu halsztackiego), jest także spora grupa uzbrojenia z w. XIX. Największą chlubą zbioru jest wspaniały miecz koronacyjny zwany Szczerbcem, jedyne insygnium zachowane z zespołów regaliów, przechowywanych do r. 1795 w Skarbcu Koronnym. Zabytki z okresu średniowiecza i renesansu stanowią niewielką, lecz znaczącą grupę. Wyróżnia się wśród nich późnogotycka zbroja turniejowa, a także piękne różnego rodzaju hełmy (od hełmu typu Hundsgugel z początku w. XV, przez saladę z końca tego stulecia, aż do przyłbic i szyszaków z w. XVI). Najważniejsze miejsce zajmują jednak okazy broni z w. XVII i XVIII, w tym liczne wiązane z polskimi monarchami, hetmanami, przedstawicielami rodów senatorskich. Są wśród nich półzbroje husarskie (jedna unikatowa – ze skrzydłami), zbroje łuskowe zwane karacenami, szable, koncerze, buławy i buzdygany. Na szczególną uwagę zasługują wspaniałe rzędy i osiodłania. Część tych zabytków powstała w Polsce, część na Wschodzie – w Turcji i Persji. Pomiędzy tymi ostatnimi odnajdujemy trofea zdobyte podczas wojen polsko-tureckich, a także w czasie kampanii wiedeńskiej w r. 1683. Na doborową pod względem poziomu artystycznego grupę ręcznej broni palnej (pistolety, arkebuzy, muszkiety, strzelby) oraz białej (rapiery, szpady), składają się głównie dzieła czołowych wytwórni zachodnioeuropejskich. Podobnie jest i w przypadku broni drzewcowej, wśród której znajdujemy partyzany używane przez gwardie królów polskich (Jana Kazimierza, Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Jana III Sobieskiego, Augusta II Mocnego i Augusta III Sasa). Osobne miejsce należy się zespołowi luf armatnich, haubicznych i moździerzowych z w. XVI-XVIII, zajmujący w kraju czołowe miejsce (obok kolekcji Muzeum Wojska Polskiego).
 
Militaria są eksponowane w salach parterowych zamku, w obrębie Zbrojowni Zamkowej oraz Skarbca Koronnego. Znaczny zespół broni znajduje się też na wystawie zabytków orientalnych na piętrze zachodniego skrzydła zamku.
 
Militaria eksponowane są obecnie w salach parterowych pałacu królewskiego, w obrębie Zbrojowni Zamkowej oraz Skarbca Koronnego. Znaczny zespół broni znajduje się też na wystawie zabytków orientalnych na piętrze zachodniego skrzydła zamku.

SZCZERBIEC – miecz koronacyjny królów polskich. Nadrenia (?), 2. ćwierć w. XIII. Głownia stalowa, rękojeść złota dekorowana techniką niella. Pierwotnie należał do księcia o imieniu Bolesław (może Bolesław Konradowic lub Bolesław Pobożny), o czym informował nie zachowany napis na rękojeści. Zapewne miecz pełnił wówczas funkcję symbolu władzy sądowniczej (gladius iustitiae). W r. 1320 użyty w katedrze wawelskiej jako miecz koronacyjny przez Władysława Łokietka. Przechowywany odtąd wraz z regaliami w Skarbcu Koronnym na Wawelu, skąd w r. 1795 zrabowany przez Prusaków. Wkrótce potem w handlu kolekcjonerskim: około r. 1810 w zbiorach Dymitra Łabanowa-Rostowskiego i przez niego w r. 1818 zaoferowany do sprzedaży gen. Wincentemu Krasińskiemu w Warszawie; przed r. 1843 sprzedany księciu Anatolowi Demidowowi z San Donato koło Florencji, od r. 1870 w posiadaniu A.P. Bazylewskiego w Paryżu. W r. 1884 zakupiony do Ermitażu w Petersburgu, skąd w r. 1924 odzyskany drogą zamiany i przekazany na Wawel. Jeden z najcenniejszych średniowiecznych mieczy ceremonialnych w Europie. Należy do najważniejszych symboli suwerenności państwa polskiego.

Miecz króla Zygmunta I Starego. Kraków, ok. r. 1520.
Miecz króla Zygmunta I Starego. Kraków, ok. r. 1520.

MIECZ KRÓLA ZYGMUNTA I STAREGO. Kraków, ok. r. 1520. Srebrna rękojeść i pochwa, w całości złocone, dekorowane rytowanym ornamentem renesansowym. Na tarczkach rękojeści herby Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na pochwie postać Zygmunta I z insygniami władzy oraz napis: Sigismundus Rex Iustus (Zygmunt król sprawiedliwy). Przechowywany był w skarbcu koronnym na Wawelu. Pierwotnie używany jako miecz sprawiedliwości, później służył w czasie ceremonii pasowania rycerzy. W r. 1795 zrabowany przez Prusaków, później w zbiorach Hohenzollernów w pałacu Monbijou w Berlinie. W r. 1951 kupiony w Londynie przez Polaków pozostających na emigracji, a następnie, w r. 1963 ofiarowany na Wawel.

Zbroja turniejowa. Norymberga, Konrad Poler, około 1490.
Zbroja turniejowa. Norymberga, Konrad Poler, około 1490.

ZBROJA TURNIEJOWA. Norymberga, Konrad Poler, około 1490. Znakomity przykład późnogotyckiej zbroi turniejowej, z charakterystycznie ukształtowanym hełmem (zw. żabi pysk), zespolonym śrubami z kirysem, na który składa się potężny napierśnik oraz znacznie cieńszy naplecznik. Po prawej stronie napierśnika hak do podtrzymywania kopii. Pochodzi z Dworu Artusa w Gdańsku.

Armata. Norymberga, Oswald Baldner, około połowy w. XVI
Armata. Norymberga, Oswald Baldner, około połowy w. XVI

ARMATA Z GODŁEM HERKULES. Norymberga, Oswald Baldner, około połowy w. XVI (laweta późniejsza). Lufa brązowa, z bogatą dekoracją renesansową i przedstawieniem mitologicznego. W zbiorach wawelskich znajduje się bliźniacza armata z godłem „Samson”. Wykonawca tych dział realizował liczne zamówienia króla Zygmunta Augusta najpierw w Norymberdze, a następnie w Krakowie.

Szyszak. Niemcy południowe, 2. połowa w. XVI.
Szyszak. Niemcy południowe, 2. połowa w. XVI.

SZYSZAK. Niemcy południowe, 2. połowa w. XVI. Stalowy, pokryty trawioną i złoconą dekoracją maureskową oraz ametystami. Pochodzi ze zbiorów rodziny Tyszkiewiczów w Łohojsku na Litwie. Należy do typu bogato zdobionych hełmów, charakterystycznego dla południowoniemieckich ośrodków płatnerskich w w. XVI, wyraźnie nawiązujący do kształtu szyszaków perskich.

Miecz poświęcany. Rzym, 1675-76.
Miecz poświęcany. Rzym, 1675-76.

MIECZ POŚWIĘCANY. Rzym, 1675-76. Głownia stalowa, częściowo złocona, z napisem odnoszącym się do papieża Innocentego XI, z datą 1676, opatrzona rękojeścią i pochwą ze srebra złoconego z herbami Klemensa X. Miecz został wręczony królowi Janowi III w kolegiacie w Żółkwi w r. 1684, jako wyraz wdzięczności za obronę chrześcijaństwa przed Turkami. Przechowywany przez Radziwiłłów w Nieświeżu, zrabowany przez Rosjan w r. 1812 i oddany do kolekcji w Carskim Siole, a później do zbiorów Ermitażu w Petersburgu. W r. 1924 rewindykowany przez Polskę i przekazany na Wawel.

Zbroja husarska. Polska, 2. połowa w. XVII.
Zbroja husarska. Polska, 2. połowa w. XVII.

ZBROJA HUSARSKA. Polska, 2. połowa w. XVII. Rzadki egzemplarz półzbroi ze skrzydłami, używanej przez polską jazdę ciężką – husarię. Wyróżnikiem tego rodzaju zbroi jest konstrukcja napierśnika i naplecznika, utworzonych w dolnej części z ruchomych folg oraz bogata dekoracja z mosiądzu. Napierśnik zdobią ażurowe medaliony z krzyżem kawalerskim oraz postacią Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej.

Siodło z daru sułtana Mustafy II. Turcja, 3. ćwierć w. XVII.
Siodło z daru sułtana Mustafy II. Turcja, 3. ćwierć w. XVII.

SIODŁO Z DARU SUŁTANA MUSTAFY II. Turcja, 3. ćwierć w. XVII. Przykład najwyższej klasy siodła z warsztatów pracujących dla sułtana i elity Porty Otomańskiej, zdobionego złotym haftem na czerwonym aksamicie oraz okuciami ze srebra złoconego, gęsto wysadzanych turkusami i płytkami nefrytu inkrustowanego złotem. Ofiarowane przez sułtana Mustafę II posłowi Rzeczypospolitej Stanisławowi Małachowskiemu z okazji podpisania pokoju w Karłowicach w r. 1699, kończącego ostatecznie okres wojen między Polską i Turcją.

Buława. Polska, 2. połowa w. XVII.
Buława. Polska, 2. połowa w. XVII.

BUŁAWA. Polska, 2. połowa w. XVII. Wykonana ze stali, nabijana złotem w ornament geometryczno-roślinny i wysadzana kamieniami szlachetnymi i półszlachetnymi. W dawnej Polsce była bronią dystynkcyjną – oznaczała godność hetmana. Przedstawiony egzemplarz należy do najlepszych pod względem artystycznym okazów tego rodzaju w zbiorach polskich. Zakupiona do zbiorów wawelskich w r. 1961 wraz z kolekcją broni Brunona Konczakowskiego.

Krzysztof Czyżewski