Pokaż obrazki | Powrót na stronę

Militaria

Dział militariów liczy ponad 1000 sztuk różnego typu broni zaczepnej i ochronnej oraz oporządzenia wojskowego. Trzon stanowią zabytki rewindykowane z ZSRR na mocy traktatu ryskiego z 1921 oraz wielka kolekcja Brunona Konczakowskiego z Cieszyna, zakupiona po jego śmierci w r. 1961. Trudno przecenić również znaczenie darów prywatnych osób oraz zakupów prowadzonych przez Zamek Królewski. Zasadniczą grupę stanowi broń z w. XIII-XVIII, są tu jednak również pojedyncze okazy wcześniejsze (hełm hoplity greckiego, miecz z okresu halsztackiego), jest także spora grupa uzbrojenia z w. XIX. Największą chlubą zbioru jest wspaniały miecz koronacyjny zwany Szczerbcem, jedyne insygnium zachowane z zespołów regaliów, przechowywanych do r. 1795 w Skarbcu Koronnym. Zabytki z okresu średniowiecza i renesansu stanowią niewielką, lecz znaczącą grupę. Wyróżnia się wśród nich późnogotycka zbroja turniejowa, a także piękne różnego rodzaju hełmy (od hełmu typu Hundsgugel z początku w. XV, przez saladę z końca tego stulecia, aż do przyłbic i szyszaków z w. XVI). Najważniejsze miejsce zajmują jednak okazy broni z w. XVII i XVIII, w tym liczne wiązane z polskimi monarchami, hetmanami, przedstawicielami rodów senatorskich. Są wśród nich półzbroje husarskie (jedna unikatowa – ze skrzydłami), zbroje łuskowe zwane karacenami, szable, koncerze, buławy i buzdygany. Na szczególną uwagę zasługują wspaniałe rzędy i osiodłania. Część tych zabytków powstała w Polsce, część na Wschodzie – w Turcji i Persji. Pomiędzy tymi ostatnimi odnajdujemy trofea zdobyte podczas wojen polsko-tureckich, a także w czasie kampanii wiedeńskiej w r. 1683. Na doborową pod względem poziomu artystycznego grupę ręcznej broni palnej (pistolety, arkebuzy, muszkiety, strzelby) oraz białej (rapiery, szpady), składają się głównie dzieła czołowych wytwórni zachodnioeuropejskich. Podobnie jest i w przypadku broni drzewcowej, wśród której znajdujemy partyzany używane przez gwardie królów polskich (Jana Kazimierza, Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Jana III Sobieskiego, Augusta II Mocnego i Augusta III Sasa). Osobne miejsce należy się zespołowi luf armatnich, haubicznych i moździerzowych z w. XVI-XVIII, zajmujący w kraju czołowe miejsce (obok kolekcji Muzeum Wojska Polskiego).
 
Militaria są eksponowane w salach parterowych zamku, w obrębie Zbrojowni Zamkowej oraz Skarbca Koronnego. Znaczny zespół broni znajduje się też na wystawie zabytków orientalnych na piętrze zachodniego skrzydła zamku.
 
Militaria eksponowane są obecnie w salach parterowych pałacu królewskiego, w obrębie Zbrojowni Zamkowej oraz Skarbca Koronnego. Znaczny zespół broni znajduje się też na wystawie zabytków orientalnych na piętrze zachodniego skrzydła zamku.

SZCZERBIEC – miecz koronacyjny królów polskich. Nadrenia (?), 2. ćwierć w. XIII. Głownia stalowa, rękojeść złota dekorowana techniką niella. Pierwotnie należał do księcia o imieniu Bolesław (może Bolesław Konradowic lub Bolesław Pobożny), o czym informował nie zachowany napis na rękojeści. Zapewne miecz pełnił wówczas funkcję symbolu władzy sądowniczej (gladius iustitiae). W r. 1320 użyty w katedrze wawelskiej jako miecz koronacyjny przez Władysława Łokietka. Przechowywany odtąd wraz z regaliami w Skarbcu Koronnym na Wawelu, skąd w r. 1795 zrabowany przez Prusaków. Wkrótce potem w handlu kolekcjonerskim: około r. 1810 w zbiorach Dymitra Łabanowa-Rostowskiego i przez niego w r. 1818 zaoferowany do sprzedaży gen. Wincentemu Krasińskiemu w Warszawie; przed r. 1843 sprzedany księciu Anatolowi Demidowowi z San Donato koło Florencji, od r. 1870 w posiadaniu A.P. Bazylewskiego w Paryżu. W r. 1884 zakupiony do Ermitażu w Petersburgu, skąd w r. 1924 odzyskany drogą zamiany i przekazany na Wawel. Jeden z najcenniejszych średniowiecznych mieczy ceremonialnych w Europie. Należy do najważniejszych symboli suwerenności państwa polskiego.

MIECZ KRÓLA ZYGMUNTA I STAREGO. Kraków, ok. r. 1520. Srebrna rękojeść i pochwa, w całości złocone, dekorowane rytowanym ornamentem renesansowym. Na tarczkach rękojeści herby Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na pochwie postać Zygmunta I z insygniami władzy oraz napis: Sigismundus Rex Iustus (Zygmunt król sprawiedliwy). Przechowywany był w skarbcu koronnym na Wawelu. Pierwotnie używany jako miecz sprawiedliwości, później służył w czasie ceremonii pasowania rycerzy. W r. 1795 zrabowany przez Prusaków, później w zbiorach Hohenzollernów w pałacu Monbijou w Berlinie. W r. 1951 kupiony w Londynie przez Polaków pozostających na emigracji, a następnie, w r. 1963 ofiarowany na Wawel.

ZBROJA TURNIEJOWA. Norymberga, Konrad Poler, około 1490. Znakomity przykład późnogotyckiej zbroi turniejowej, z charakterystycznie ukształtowanym hełmem (zw. żabi pysk), zespolonym śrubami z kirysem, na który składa się potężny napierśnik oraz znacznie cieńszy naplecznik. Po prawej stronie napierśnika hak do podtrzymywania kopii. Pochodzi z Dworu Artusa w Gdańsku.

ARMATA Z GODŁEM HERKULES. Norymberga, Oswald Baldner, około połowy w. XVI (laweta późniejsza). Lufa brązowa, z bogatą dekoracją renesansową i przedstawieniem mitologicznego. W zbiorach wawelskich znajduje się bliźniacza armata z godłem „Samson”. Wykonawca tych dział realizował liczne zamówienia króla Zygmunta Augusta najpierw w Norymberdze, a następnie w Krakowie.

SZYSZAK. Niemcy południowe, 2. połowa w. XVI. Stalowy, pokryty trawioną i złoconą dekoracją maureskową oraz ametystami. Pochodzi ze zbiorów rodziny Tyszkiewiczów w Łohojsku na Litwie. Należy do typu bogato zdobionych hełmów, charakterystycznego dla południowoniemieckich ośrodków płatnerskich w w. XVI, wyraźnie nawiązujący do kształtu szyszaków perskich.

MIECZ POŚWIĘCANY. Rzym, 1675-76. Głownia stalowa, częściowo złocona, z napisem odnoszącym się do papieża Innocentego XI, z datą 1676, opatrzona rękojeścią i pochwą ze srebra złoconego z herbami Klemensa X. Miecz został wręczony królowi Janowi III w kolegiacie w Żółkwi w r. 1684, jako wyraz wdzięczności za obronę chrześcijaństwa przed Turkami. Przechowywany przez Radziwiłłów w Nieświeżu, zrabowany przez Rosjan w r. 1812 i oddany do kolekcji w Carskim Siole, a później do zbiorów Ermitażu w Petersburgu. W r. 1924 rewindykowany przez Polskę i przekazany na Wawel.

ZBROJA HUSARSKA. Polska, 2. połowa w. XVII. Rzadki egzemplarz półzbroi ze skrzydłami, używanej przez polską jazdę ciężką – husarię. Wyróżnikiem tego rodzaju zbroi jest konstrukcja napierśnika i naplecznika, utworzonych w dolnej części z ruchomych folg oraz bogata dekoracja z mosiądzu. Napierśnik zdobią ażurowe medaliony z krzyżem kawalerskim oraz postacią Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej.

SIODŁO Z DARU SUŁTANA MUSTAFY II. Turcja, 3. ćwierć w. XVII. Przykład najwyższej klasy siodła z warsztatów pracujących dla sułtana i elity Porty Otomańskiej, zdobionego złotym haftem na czerwonym aksamicie oraz okuciami ze srebra złoconego, gęsto wysadzanych turkusami i płytkami nefrytu inkrustowanego złotem. Ofiarowane przez sułtana Mustafę II posłowi Rzeczypospolitej Stanisławowi Małachowskiemu z okazji podpisania pokoju w Karłowicach w r. 1699, kończącego ostatecznie okres wojen między Polską i Turcją.

BUŁAWA. Polska, 2. połowa w. XVII. Wykonana ze stali, nabijana złotem w ornament geometryczno-roślinny i wysadzana kamieniami szlachetnymi i półszlachetnymi. W dawnej Polsce była bronią dystynkcyjną – oznaczała godność hetmana. Przedstawiony egzemplarz należy do najlepszych pod względem artystycznym okazów tego rodzaju w zbiorach polskich. Zakupiona do zbiorów wawelskich w r. 1961 wraz z kolekcją broni Brunona Konczakowskiego.

Krzysztof Czyżewski