Ukryj obrazki | Powrót na stronę

Zegary

Cenny, chociaż niezbyt liczny, zbiór stanowić może istotny przyczynek w badaniach nad historią zegarmistrzostwa. Wśród wawelskich zegarów znajdują się bowiem egzemplarze nowatorskie, zarówno w formie i ornamentyce jak i w konstrukcji mechanizmów, powstałe w wiodących ośrodkach zegarmistrzostwa.
 
Szczególne miejsce zajmują przenośne zegary z końca XVI i  XVII w.,  powstałe na terenie Rzeczypospolitej: w Gdańsku, Toruniu, Wilnie, Lublinie oraz wykonane we Francji i w krajach niemieckich. Należą do nich liczne tzw. kaflaki, zegary o poziomym ułożeniu mechanizmu, zamkniętego w wielobocznych, pięknie dekorowanych szkatułkach, cieszące się niesłabnącym powodzeniem przez dwa stulecia, aż do późnych lat w. XVIII, a także kilka zegarów tzw. wieżyczkowych, naśladujących architektoniczne rozwiązania wież kościelnych. Są w zbiorze wawelskim również rzadziej spotykane kreacje artystyczne o wymyślnej formie obudowy mechanizmów zegarowych, stanowiące efekt inwencji twórczej artysty i gustów zamawiającego. Do tej grupy należą m.in. tzw. zegar monstrancjowy oraz zegar w  kształcie wazonu-urny.
 
Okres XVIII i XIX wieku reprezentują bardziej zróżnicowane formy czasomierzy. Obok zegarów podróżnych, tzw. powozowych, okrągłych, zaopatrzonych w chroniące je pudełka, znajdują się w zamkowej kolekcji: angielski zegar szafkowy, z mechanizmem poruszającym figurki tancerzy, francuskie tzw. cartele, zegary wahadłowe, umieszczane na wiszącej konsoli o obudowach dekorowanych markieterią lub płytkami barwionego rogu, szafkowe zegary podłogowe, holenderskie i angielskie czy wreszcie bardzo różnorodne zegary tzw. kominkowe, często o alegorycznej figuralnej kompozycji, popularne zarówno w  XVIII jak i w XIX wieku.
 

Niewielki zespół tworzą zegarki kieszonkowe, głównie ze szwajcarskiej wytwórni Antoniego Patka, gromadzone z ze względu na ich dekorację o wymowie patriotycznej związanej z polską historią.

Zegar stołowy
Zegar stołowy

ZEGAR STOŁOWY W FORMIE WAZONU. Niemcy, Augsburg, Dawid Fronmiller (1546-około 1618), koniec w. XVI. Opatrzony sygnaturą wykonawcy DF i znakiem miejskim (tzw. szyszka augsburska). Obudowa z mosiądzu złoconego; mechanizm z wychwytem szpindlowym. Zegar o oryginalnej wazonowej formie z esowato wygiętymi uszami; zwieńczony przykrywką z wycinanymi otworami umożliwiającymi odczytywanie czasu na tarczy, usytuowanej na szczycie naczynia.

Zegar stołowy
Zegar stołowy

ZEGAR STOŁOWY, TZW KAFLAK. Polska, Gdańsk, Simon Ginter (notowany w Gdańsku od 1650), po połowie w. XVII. Mosiądz złocony; mechanizm z wychwytem szpindlowym; wybija godziny i kwadranse, posiada też funkcję budzika. Na tarczy lunacje księżyca, znaki zodiaku, wschody i zachody słońca, miesiące, długości dnia i nocy. Ozdobiony rzadko stosowanymi w polskich zegarach scenami mitologicznymi (historia Zeusa i Io oraz Pan i Syrinx), wzorowanymi na rycinach Bernarda Salomona lub Virgila Solisa, ilustrujących Metamorfozy Owidiusza.

Zegar stołowy
Zegar stołowy

ZEGAR STOŁOWY, TZW. MONSTRANCJOWY. Polska, Toruń, Lorentz Wolbrecht (notowany w Toruniu 1662-1684), 3. ćwierć w. XVIII. Zegar dwuczęściowy o rzadko spotykanej formie; łączony z tzw. wieżyczkowym; mechanizmy obu zegarów z wychwytem szpindlowym. Wskazania na tarczy:  fazy księżyca, dni i miesiące, długość dnia i nocy, wschody i zachody słońca, miejsce słońca w zodiaku. Według tradycji rodzinnej Cieńskich zegar był zdobyczą spod Wiednia, albo, co bardziej prawdopodobne, miał go ze sobą podczas kampanii roku 1683 chorąży sieradzki Marcin Cieński, dowódca chorągwi husarskiej. Uwieczniony przez Jana Matejkę na obrazie Sobieski pod Wiedniem.

Zegar wiszący - kartel
Zegar wiszący - kartel

ZEGAR WISZĄCY – CARTEL. Francja, Paryż, Gille Pierre I François, zw. Gille l`Aîné (ok.1690-1765), lata 1746-1749. Brąz złocony, porcelana; mechanizm z wychwytem szpindlowym i wahadłem. Oznaczony podpisem wytwórcy sprężyny chodu (Buzot 1749) oraz  stemplem probierczym dla luksusowych wyrobów ze złoconego brązu. Sygnujący zegar Gille l`Aîné należał do znanej paryskiej rodziny zegarmistrzowskiej; odbiorcami jego wyrobów byli m.in. August II Sas i hrabia Henryk Brühl, minister Augusta III Sasa.

Zegar powozowy
Zegar powozowy

ZEGAR POWOZOWY. Niemcy, Friedberg, Sebastian Bauman (1729-1805), dekorator koperty Friedrich Christian Langpaur (sygn.FCL), 1760-1790. Obudowa srebrna; mechanizm z wychwytem szpindlowym, budzikiem i repetierem Na ścianie tylnej koperty  plastyczne przedstawienie Fortuny, Merkurego i Ateny z głową Meduzy. Według tradycji dar króla Stanisława Augusta Poniatowskiego dla generała Arnolda Byszewskiego, królewskiego adiutanta.

Stanisława Link-Lenczowska