x
Serwis używa ciasteczek (cookies) – plików zapisywanych na dysku, w celu zapamiętywania informacji o korzystaniu z serwisu przez użytkownika (więcej).
Użytkownik zawsze może skonfigurować cookies w ustawieniach swojej przeglądarki internetowej.
Pomiń menu
Zamek Królewski na Wawelu - STRONA GŁÓWNA
wyszukiwanie zaawansowane
pl en większy rozmiar czcionkiwersja dla słabowidzących
MenuWzgórze Wawelskie - plan

















Zamek Królewski na Wawelu
Państwowe Zbiory Sztuki
31-001 Kraków, Wawel 5

centrala
tel. 12 422 51 55
zamek@wawel.org.pl

informacja turystyczna
tel. 12 422 51 55, wew. 219
informacja@wawel.org.pl

rezerwacja zwiedzania i usług przewodnickich
tel. 12 422 16 97
bot@wawel.org.pl

kontakt dla mediów
tel. 12 422 51 55
wew. 380, 341
pr@wawel.org.pl
Press room
przejdź na stronę Biuletynu Informacji Publicznej Zamku Królewskiego na Wawelu
przejdź na stronę Esklepu Zamku Wawelskiego
Pobierz...

Badania archeologiczne i architektoniczne

          2. Badania ogrodów królewskich

Badania archeologiczne
Historia badań archeologicznych na Wawelu obejmuje okres 130 lat. Pierwszych tego rodzaju naukowych penetracji dokonał, w obrębie Smoczej Jamy, geolog Alojzy Alth w r. 1874. W latach 1880-1882 architekt Tomasz Pryliński, przygotowując materiały do restauracji pałacu królewskiego, przeprowadził wykopaliska przed elewacjami budowli od strony północnej i wschodniej, czego rezultatem było znalezienie m.in. wielu fragmentów kamiennej dekoracji pałacu królewskiego. W trakcie odnawiania katedry na przełomie wieku XIX i XX architekt Sławomir Odrzywolski wykonał wykopy w niektórych częściach świątyni, w tym w prezbiterium oraz w Skarbcu katedralnym. W r. 1906 architekt Zygmunt Hendel, pierwszy kierownik restauracji zamku, rozpoczął wielką akcję wykopaliskową na dziedzińcu arkadowym oraz w podziemiach pałacu oraz dawnych kuchni królewskich. W efekcie odkryto pozostałości gotyckiego zamku górnego (1906), romańskiej wieży obronnej (1906), rotundy ŚŚ. Feliksa i Adaukta (1911) oraz kościoła tzw. Św. Gereona, uważanego przez dłuższy czas za pierwszą katedrę romańską w Krakowie. W r. 1916 kierownictwo prac przejął architekt Adolf Szyszko–Bohusz, który kontynuował badania wymienionych obiektów; ponadto odkrył pozostałości romańskiego palatium książęcego przed północną elewacją pałacu (1921). W latach 1935-1938 przeprowadził prace konserwatorskie w zachodniej części katedry. Odnaleziono wówczas w krypcie Św. Leonarda romański grobowiec biskupa Maurusa (zm. 1118), a także szereg fragmentów murów katedry romańskiej i śladów jej kolejnych przekształceń.
 
Od r. 1948 badania archeologiczne na Wawelu były prowadzone w ramach działalności kilku instytucji: Kierownictwa Badań nad Początkami Państwa Polskiego, Kierownictwa Odnowienia Zamku Królewskiego na Wawelu oraz Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu. Pracami kierowali kolejno: Gabriel Leńczyk, Andrzej Żaki, Stanisław Kozieł; obecnie zaś dr hab. Zbigniew Pianowski, kierownik Działu Archeologii Zamku Królewskiego na Wawelu.
 
Do przedsięwzięć wykopaliskowych, przeprowadzonych w okresie powojennym, należą badania:
  • dziedzińca arkadowego pałacu i odkrycie przedromańskiej budowli czworokątnej;
  • międzymurza po stronie zachodniej i południowej wzgórza – odkrycie reliktów wczesnośredniowiecznego wału obronnego;
  • dziedzińca zewnętrznego – odkrycie reliktów faz romańskiej i gotyckiej kościoła Św. Michała oraz fazy gotyckiej kościoła Św. Jerzego;
  • podziemia katedry – odkrycie reliktów kościoła przedromańskiego, fazy romańskiej oraz nieznanego założenia wczesnogotyckiego;
  • kościoła tzw. Św. Gereona – odkrycie murów budowli przedromańskich, uściślenie wymiarów i programu kościoła romańskiego;
  • piwnic pałacu królewskiego – weryfikacja odkryć dotyczących tzw. zamku romańskiego oraz poszczególnych etapów rozwoju pałacu gotyckiego;
  • ogrodów królewskich przed wschodnią elewacją pałacu – odkrycie pozostałości założenia ogrodów renesansowych na górnym i dolnym tarasie.
Ponadto wymienić należy odkrycie rotundy dwuabsydowej (tzw. kościół „B”) na południowym skraju wzgórza, odkrycie kolejnych rotund – przedromańskiej po północnej stronie katedry i romańskiej u stóp baszty Sandomierskiej, badania nad Smocza Jamą (odsłonięto relikty budowli romańskich) oraz nowożytnych fortyfikacji kleszczowych, a także badania wczesnośredniowiecznych oraz „gotyckich” obwałowań w wielu punktach na krawędzi wzgórza. Prace archeologiczne są kontynuowane, towarzysząc zazwyczaj działaniom budowlanym i modernizacyjnym, prowadzonym w różnych rejonach wzgórza. Na ujawnienie czekają jeszcze m.in. pozostałości pałacu biskupiego i zabudowy monasterium kanonickiego, romańska faza kościoła Św. Jerzego oraz pozostałości obwałowań z XI–XII wieku.

Naukowe opracowania odkryć archeologicznych na Wawelu są publikowane m.in. w „Acta Archeologica Waweliana”.

Zbigniew Pianowski

do góry

Badania architektoniczne
Pierwsze badania architektoniczne pałacu królewskiego – w nowoczesnym rozumieniu – przeprowadził w latach 1881-1882 architekt Tomasz Pryliński, opracowując na zlecenie władz Galicji projekt odnowienia zamku. Dokumentacja tych badań, zawarta w tzw. Tekach Prylińskiego, jest nadal cennym źródłem dla studiów nad architekturą zamku. Na szerszą skalę badania mogły być jednak prowadzone dopiero po przejęciu zamku od armii austriackiej. W latach 1905-1914 pierwszy Kierownik Odnowienia Zamku architekt Zygmunt Hendel przeprowadził szeroko zakrojone działania w tym zakresie, zarówno w pałacu królewskim, jak i w niektórych innych obiektach na wzgórzu (np. baszt Lubranki i Sandomierskiej), jako przygotowanie do prac projektowych i konserwatorskich. Badania Hendla kontynuował w latach 1916-1939 prof. Adolf Szyszko-Bohusz, odsłaniając m.in. relikty kościoła romańskiego w zachodnim skrzydle zamku i relikty rotundy p.w. śś. Feliksa i Adaukta. Rezultaty odkryć opublikował w kilku artykułach, głównie w „Roczniku Krakowskim”. Po r. 1945 badania architektoniczne, w ramach prac Kierownictwa Odnowienia Zamku Królewskiego na Wawelu, prowadził m.in. dr inż. arch. Stefan Walczy.
 
Realizowany od r. 1991 program kompleksowej odnowy zespołu zabytkowego Wawelu obejmuje także badania architektoniczne. Prowadzi je Dział Archeologii (w połączeniu z badaniami archeologicznymi), stanowisko ds. konserwacji architektury, a także przez specjalistów z innych instytucji (łącznie z opracowaniem projektów konserwacji). Najważniejsze tematy, realizowane w ostatnich latach, poza wzmiankowanymi powyżej, to badania architektoniczne elewacji pałacu królewskiego, baszty Lubranki, baszty Sandomierskiej i budynku nr 7.
 
Dokumentacja badań dostępna jest w Archiwum Zamku na Wawelu, a ważniejsze ustalenia badawcze podane są w artykułach publikowanych w periodykach „Studia Waweliana”„Acta Archaeologica Waweliana”.
Piotr Stępień
 

NAJNOWSZE ODKRYCIA

ODKRYCIA NA POŁUDNIOWYM SKRAJU WZGÓRZA WAWELSKIEGO (KOŁO BASZTY SANDOMIERSKIEJ)

 

1. RELIKTY ROMAŃSKIEJ ARCHITEKTURY MUROWANEJ
W r. 2003 w piwnicach południowego ryzalitu dawnego szpitala austriackiego (budynek nr 9) dokonano ważnych odkryć archeologicznych. Odsłonięto poziomy pochodzące z okresu budowy (warstwy zaprawy i okrzesków wapiennych), użytkowania (bruki i wylewka zaprawy ?) oraz zniszczenia (gruz kamienny przemieszany z zaprawą zawierający także charakterystyczne romańskie wapienne ciosy)  romańskiej rotundy wzniesionej w 2. połowy lub pod koniec wieku XI. Najpewniej stanowiła ona cześć tzw. zespołu palatialnego, złożonego z budowli sakralnej (kościoła z emporą) i  świeckiej (mieszkalno-reprezentacyjnej). Tego typu zespoły architektoniczne są w Polsce znane  między innymi z Ostrowa Lednickiego, Giecza, Przemyśla.
 
Rotunda z emporą oraz towarzyszący jej  budynek mieszkalny – pałac, którego narożnik, jak początkowo domniemywano, odkryto pod fundamentem gotyckiego muru obronnego,  wznosiły się na południowym skraju wawelskiego wzgórza, u stóp wczesnośredniowiecznego wału obronnego. Kościół istniał do początku 2. połowy w. XIII, kiedy to został zburzony  i przykryty nasypami wczesnogotyckiego wału obronnego, wzniesionego przez Bolesława Wstydliwego, w związku z  grożącymi dzielnicy krakowskiej najazdami tatarskimi. Po wyburzeniu kościoła sam budynek mieszkalny mógł funkcjonować nadal. 
 
Badania (przeprowadzone w r. 2003) pozwoliły zweryfikować powyższe przypuszczenia. Domniemany fragment narożnika  pałacu okazał się częścią kamiennego filara, który stanowił  podporę ganka  (drewnianego lub kamiennego), położonego na zachód od ściany rotundy, przypuszczalnie łączącego emporę świątyni z piętrem w budynku mieszkalnym. Nie udało się, niestety, odnaleźć budowli pałacowej. Jej zlokalizowanie jest jednym z ważniejszych  postulatów badawczych i celów badań archeologicznych nad okresem wczesnego średniowiecza Wawelu. Przybliżony przebieg murów rotundy zaznaczono na powierzchni tarasu  widokowego od strony Bramy Bernardyńskiej. Szczegółowe informacje na temat opisanych odkryć zawiera tom II i III „Acta Archeologica Waweliana”.
                                                                                                            Andrzej Kukliński
Powiększ -
Rzut poziomy odkrytych murów budowli romańskich koło Baszty Sandomierskiej (rejon X).

Pobierz... plan - powiększenie

Powiększ -

Widok wschodniego lica muru filara od strony wykopu badawczego (lata 1977-1986).

Powiększ -

Fragment zachodniego lica muru filara odkryty w 2003 roku w piwnicach budynku nr 9.

Powiększ -
Fundament empory (na pierwszym planie),  wewnętrzne lico części naziemnej nawy rotundy oraz górnej części jej fundamentu (na drugim planie).
Powiększ -

Fundament oraz lico zewnętrzne części naziemnej nawy rotundy (widok od północnego-wschodu).

Powiększ -
Fundament empory, odsadzka fundamentowa oraz część naziemna nawy rotundy (widoczny łuk lica wewnętrznego nawy).
Powiększ -
Poziomy: a) budowy (warstwa zaprawy), b) użytkowania (bruk) oraz c) zniszczenia (gruz wapienno–kamienny) zespołu romańskich budowli odkrytych w południowej części wzgórza wawelskiego, koło baszty Sandomierskiej.

Pobierz... poziomy - powiększenie

Powiększ -

Wczesnośredniowieczny materiał budowlany (wapienne kostki i płytki) wydobyty z warstwy zniszczenia budowli romańskich.

do góry

2. RELIKTY WCZESNOŚREDNIOWIECZNYCH FORTYFIKACJI DREWNIANO-ZIEMNYCH
Jednym z niewystarczająco rozpoznanych zagadnień dotyczących wawelskiego wzgórza są przebieg, konstrukcje oraz chronologia wczesnośredniowiecznych wałów obronnych. Pozostałości drewniano-ziemno-kamiennych fortyfikacji wczesnośredniowiecznego Wawelu odkryto w wielu miejscach na obrzeżach jego powierzchni. Pierwszy raz miało to miejsce na zachodnim skraju wzgórza w r. 1948 (zobacz „Studia do Dziejów Wawelu”, t. 1), ostatnio zaś w latach 2000 – 2006), podczas prac archeologicznych przeprowadzonych u stóp baszty Złodziejskiej – nad Smoczą Jamą, w obrębie baszty Sandomierskiej oraz w piwnicach dawnego budynku seminarium duchownego, położonego na zachodnim skraju Wawelu. Odsłonięto wówczas zwęglone fragmenty słupów palisady oraz belek drewnianych skrzyń, które stabilizowały kamienno-ziemny nasyp trzonu wału.
 
Nierozstrzygnięta pozostaję sprawa datowania tych elementów.  Początkowo uważano, iż powstały w w. VIII (?)– IX., gdy Wawel był jedną z siedzib grodowych plemienia Wiślan. Następnie przedstawiono hipotezę, że został on wzniesiony przez Czechów około połowy wieku X i chronił gród z czeską załogą do około r. 989, kiedy to Kraków wraz z Małopolską zajął Mieszko I, książę Polan. Wyniki analiz dendrochronologicznych próbek drewna wskazują jednak, na powstanie nie wcześniej niż w r. 1016. Sprawę datowania komplikuje dodatkowo fakt wzniesienia na jego zgliszczach kamiennej budowli przedromańskiej, przypuszczalnie z w. X/XI lub z początku w. XI. Wał zachował się w postaci nasypów wzmocnionych palisadą i konstrukcją skrzyniową oraz warstw ziemi z bardzo wyraźnymi śladami pożaru.
 
Drugi wzbudzający kontrowersje temat z zakresu wawelskiej archeologii  to sprawa rozwarstwienia zachowanych reliktów wczesnośredniowiecznych fortyfikacji, rozpoznania faz jego budowy i użytkowania. Najbardziej prawdopodobna wydawała się teza, że odkryte warstwy są resztkami jednego umocnienia. Przeprowadzone w r. 2003 badania w piwnicach baszty Sandomierskiej przyniosły jednak niespodziewany wynik. W dwóch poziomach stratygraficznych odkryto ślady nie związanych ze sobą ścian zbudowanych z pionowych belek. Prawdopodobnie stanowiły one pozostałości dwóch następujących po sobie wałów - starszego i wkopanego w jego relikty wału młodszego. Starszy był złożony z ilastego nasypu oraz palisady, która mogła stanowić zasadniczy element konstrukcji plecionkowej wewnętrznej ściany wału lub była drewnianą kurtyną obronną z pomostem dla straży, biegnącym od jej wewnętrznej strony (podobnie, jak w przypadku najstarszych wczesnośredniowiecznych fortyfikacji krakowskiego podgrodzia, tzw. okołu). Starsze umocnienia nie noszą, przynajmniej we wspomnianym wykopie, śladów gwałtownego zniszczenia. Stąd wniosek, że zostały przebudowane. Wykorzystano je jako podstawę, na której osadzono skrzynie z dębowych belek, łączonych na zrąb, wypełnione ziemią, piaskiem, iłem, kamieniami. Stanowiły one trzon wału młodszego, który od strony wnętrza grodu był umocniony palisadą, powtarzającą przebieg starszego rozwiązania. Ten młodszy wał uległ gwałtownemu zniszczeniu w czasie pożaru.
 

Wnioski z dotychczasowych badań zostały potwierdzone wynikami najnowszych odkryć wału obronnego, dokonanych w r. 2006 w piwnicach dawnego budynku Seminarium Duchownego na zachodnim skraju Wawelu. Są to pierwsze tak wyraźne ślady istnienia prawdopodobnie dwóch kolejno po sobie następujących wałów obronnych.


Szczegółowe informacje zawierają „Sprawozdania Archeologiczne”, t. 47, 1995, t. 50, 1998, t. 55, 2003, t. 57, 2005.

Andrzej Kukliński

Powiększ -

Plan Wawelu z zaznaczonymi wykopami, w których stwierdzono istnienie nasypów wału, relikty jego konstrukcji (skrzyń, palisady) oraz warstwę pożaru.


Pobierz... plan - powiększenie

Powiększ -
Przekrój nawarstwień ściany (SE wykopu 1A-B/92-94, rejon IX) budowli w południowo-zachodniej część wzgórza, z wyróżnionymi reliktami wczesnośredniowiecznego wału obronnego oraz rzut fragmentu jego konstrukcji skrzyniowej.

Pobierz... przekrój - powiększenie

Powiększ -
Relikty wczesnośredniowiecznego wału obronnego odkryte w piwnicy baszty Sandomierskiej.
 
BADANIA OGRODÓW KRÓLEWSKICH
Powiększ - Górny taras Ogrodów, z odsłoniętą częścią ścieżek renesansowych (fot. J. Firlet)
Górny taras Ogrodów, z odsłoniętą częścią ścieżek renesansowych (fot. J. Firlet)

W r. 1999 dział archeologii Zamku Królewskiego objął nadzorem (Z. Pianowski, J. Firlet) prace konserwatorskie, na obszarze przed wschodnią elewacją pałacu. Teren ten, ukształtowany obecnie w formie dwu tarasów, zajmowały w okresie od w. XVI do XVIII Ogrody Królewskie. Prace ziemne, obniżające znacznie poziom tarasu górnego, zakończone w roku 2000, doprowadziły do pierwszych odkryć, a to fragmentów renesansowych, przebudowywanych schodów przy elewacji pałacu, odcinków ceglanych chodników ogrodowych, a także muru oporowego tarasu. W ścianie pałacu ujawniono wyloty latryn z w. XVI; odkryto tu także nieznane wcześniej elementy rezydencji gotyckiej.

Powiększ - Ceglane chodniki i kwatery ziemne przy elewacji pałacu (fot. J. Firlet)
Ceglane chodniki i kwatery ziemne przy elewacji pałacu (fot. J. Firlet)

Dalsze badania archeologiczne, prowadzone w latach 2001 – 2003, ujawniły w północnej partii tarasu regularnie rozplanowane ścieżki oraz prostokątne kwatery ziemne. Rachunki budowy pałacu informowały, iż kompozycja ogrodowa sub turri Jordanka (wieża w elewacji wschodniej) i ante fontem (studnia w piwnicy) powstała w r. 1541. Część południowa kwater została zniszczona jeszcze w w. XVI na skutek położenia tam kamiennego bruku.

Powiększ - Dolny taras, droga ceglana i bruk kamienny na międzymurzu Ogrodów (fot. J. Firlet)
Dolny taras, droga ceglana i bruk kamienny na międzymurzu Ogrodów (fot. J. Firlet)
Systematyczne badania dolnego, obszernego tarasu ogrodów poprzedziła seria sondaży dokonanych w r. 2002. W rezultacie poszerzenia zasięgu wykopalisk przy południowej kurtynie muru obwodowego Wawelu, odsłonięto odcinek fundamentu renesansowej budowli, usytuowanej w południowo-wschodnim narożu tarasu. Między ścianą budowli, a murami obwodowymi, ujawniono drogę ze starannie ułożoną nawierzchnią z cegły „palcówki”. Nachylony ku wschodowi trakt komunikacyjny już w w. XVI został naprawiony brukiem kamiennym.
Powiększ - Fundamenty budowli ogrodowych na dolnym tarasie (fot. J. Firlet)
Fundamenty budowli ogrodowych na dolnym tarasie (fot. J. Firlet)
Dokonane odkrycia skłoniły do dalszych wykopalisk. W latach 2003-2006, w środkowej i północnej partii tarasu dolnego, znaleziono znaczną część fundamentów prostokątnej, jednotraktowej murowanej budowli (wymiary ok. 8 x 25 m), o wnętrzu podzielonym na kwadratowe pomieszczenia. Relikty podmurowań schodów znalezione w narożach wskazują na kilkupoziomowy układ wnętrza. Ta renesansowa budowla pełniła niewątpliwie funkcje ogrodowe; być może był to okazały pawilon, opisywany w źródłach XVI stulecia jako „Raj”.
Powiększ - Detale renesansowe przy fundamencie budowli ogrodowej (fot. J. Firlet)
Detale renesansowe przy fundamencie budowli ogrodowej (fot. J. Firlet)
W pobliżu wspomnianej budowli odkryto w warstwie przykrywającej korony murów zespół detali architektonicznych, (fragmenty tympanonów, archiwolt, pilastrów) z piękną dekoracją rzeźbiarską, o poziomie wykonania dorównującym warsztatowi Bartłomieja Berecciego.
Powiększ - Zespół detali zgromadzony przy murze obwodowym (wschodnim) Ogrodów (fot. J. Firlet)
Zespół detali zgromadzony przy murze obwodowym (wschodnim) Ogrodów (fot. J. Firlet)
Można przypuszczać, iż pochodzą one z wnętrz królewskiego pałacu lub, co bardziej prawdopodobne, stanowią pozostałość wyposażenie opisywanych w źródłach obiektów ogrodowych; inne detale (fragmenty głowic, tralek), pochodzą zapewne z krużganków dziedzińca arkadowego, zniszczonych pożarem w roku 1536.
Wielopoziomowe ogrody, o efektownym układzie, łączył (częściowo odsłonięty) trakt komunikacyjny prowadzący od portalu z gankiem we wschodniej elewacji pałacu do bramy zamkowej w murze obwodowym. Tą drogą, obok okazałej budowli, noszono schorowanego Zygmunta Starego do królewskiej łaźni w ogrodzie u stóp zamku.
 
W r. 2005 zrealizowano na górnym tarasie, opierając się na istniejących reliktach, rekompozycję układu kwater zgodnie z zasadami obowiązującymi w XVI w. Odtworzenie całości Ogrodów Królewskich umożliwi w przyszłości poznanie przez turystów  jedynej w Polsce, częściowo zachowanej, włoskiej kompozycji ogrodowej. 

Janusz Firlet

strona głównado góry