Lary i Penaty. O budowaniu poczucia bezpieczeństwa w architekturze

Czym jest dom – schronieniem, miejscem codzienności, a może przestrzenią, która daje poczucie trwałości i przynależności? Wystawa „Lary i penaty. O budowaniu poczucia bezpieczeństwa w architekturze” przygląda się sposobom, w jakie architektura, zwyczaje, rytuały i symbole pomagają oswajać niepewność.

24 IX 2026 – 6 I 2027

Po premierze w Pawilonie Polskim podczas 19. Międzynarodowej Wystawy Architektury La Biennale di Venezia projekt „Lary i penaty. O budowaniu poczucia bezpieczeństwa w architekturze” prezentowany jest w Zamku Królewskim na Wawelu – miejscu, w którym kwestia bezpieczeństwa zyskuje historyczny i wspólnotowy wymiar.

Bezpieczeństwo należy do najbardziej podstawowych ludzkich potrzeb. Architektura odpowiada na tę potrzebę, zapewniając schronienie i ochronę. Jednak poczucie bezpieczeństwa nie wynika wyłącznie z jakości konstrukcji, technologii czy spełnienia obowiązujących norm. Tworzą je także gesty, zwyczaje, symbole i rytuały, dzięki którym oswajamy przestrzeń i odzyskujemy poczucie wpływu na otaczającą nas rzeczywistość.

Punktem wyjścia dla wystawy są lary i penaty – rzymskie bóstwa opiekuńcze związane z domem i jego mieszkańcami. Ich obecność przypomina, że potrzeba ochrony od najdawniejszych czasów znajdowała wyraz zarówno w rozwiązaniach praktycznych, jak i w praktykach kulturowych. Wystawa przygląda się polskim zwyczajom, rytuałom i przesądom związanym z budowaniem i zamieszkiwaniem domu, traktując je jako świadectwo zbiorowych doświadczeń oraz sposobów oswajania niepewności.

Na Wawelu ta problematyka zyskuje nowy kontekst. Zamek, przez stulecia będący siedzibą władców, miejscem obrony i jednym z najważniejszych miejsc pamięci, pozwala spojrzeć na kwestię bezpieczeństwa w szerszej perspektywie. Ochrona łączyła się tu nie tylko z zapewnieniem fizycznego bezpieczeństwa ludzi i dóbr, lecz także z troską o stabilność, ciągłość władzy, pamięci i wartości istotnych dla wspólnoty.

Wawel jest miejscem, w którym materialny wymiar ochrony spotyka się z jej wymiarem symbolicznym. Królewskie insygnia, dzieła sztuki, grobowce i inne przedmioty oraz miejsca o szczególnym znaczeniu były chronione nie tylko ze względu na swoją wartość. Stanowiły również nośniki pamięci – utrwalały historię i wspólne wyobrażenia o trwaniu.

W nowym miejscu ekspozycji perspektywa prywatnego domu zostaje poszerzona o wymiar wspólnotowy. Codzienne potrzeby i praktyki sąsiadują z historią Wawelu – przestrzeni, w której przez wieki splatały się funkcje rezydencji, siedziby władzy oraz miejsca o szczególnym znaczeniu.

Po premierowej prezentacji w Wenecji „Lary i penaty” na Wawelu stają się więc nie tylko kolejną odsłoną wystawy, lecz także okazją do ponownego odczytania jej głównych wątków. Wawelski kontekst pozwala zapytać, co – obok murów, zabezpieczeń i technologii – daje człowiekowi poczucie trwałości i zakorzenienia w świecie podlegającym nieustannym przemianom.

Kuratorka: dr Bogumiła Wiśniewska