Skarby z Łowicza
31 III 2026 - 28 VI 2026
Krzyżyki relikwiarzowe, sygnety do pieczętowania korespondencji, krzyż-amulet chroniący przed zarazą, kunsztownie zdobione szpile do przypinania paliusza, a przede wszystkim wyjątkowy pierścień arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski Wacława Leszczyńskiego herbu Wieniawa — to niezwykłe zabytki odkryte podczas badań archeologicznych w krypcie kolegiaty w Łowiczu.
Wszystkie te cenne obiekty będzie można zobaczyć na wystawie „Skarby z Łowicza” w Zamku Królewskim na Wawelu od 31 marca 2026 r.
Krzyżyki relikwiarzowe, sygnety do pieczętowania korespondencji, krzyż-amulet chroniący przed zarazą, kunsztownie zdobione szpile do przypinania paliusza, a przede wszystkim wyjątkowy pierścień arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski Wacława Leszczyńskiego herbu Wieniawa — to niezwykłe zabytki odkryte podczas badań archeologicznych w krypcie kolegiaty w Łowiczu.
Wszystkie te cenne obiekty będzie można zobaczyć na wystawie „Skarby z Łowicza” w Zamku Królewskim na Wawelu od 31 marca 2026 r.
Bezcenne odkrycie z „Wawelu Mazowsza”
Bazylika katedralna pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja w Łowiczu, nazywana „Wawelem Mazowsza”, to jedna z najważniejszych nekropolii dawnej Rzeczypospolitej. To tutaj pochowano 12 arcybiskupów gnieźnieńskich - prymasów Polski, którzy od XIV wieku rezydowali w Łowiczu.
Choć krypty prymasów były w przeszłości wielokrotnie otwierane, dwie z nich ocalały przed rabunkiem — najpewniej dlatego, że wejścia do nich nie zostały zaznaczone w posadzce. To właśnie tam archeolodzy odkryli zespół unikatowych przedmiotów, w które wyposażone były pochówki najwyższych dostojników kościelnych. Badaniami kierowała dr Monika Kamińska, historyczka sztuki i archeolożka, obecnie kierowniczka Działu Archeologii Zamku Królewskiego na Wawelu przy współpracy z bioarcheologiem Łukaszem Majchrzakiem.
Choć krypty prymasów były w przeszłości wielokrotnie otwierane, dwie z nich ocalały przed rabunkiem — najpewniej dlatego, że wejścia do nich nie zostały zaznaczone w posadzce. To właśnie tam archeolodzy odkryli zespół unikatowych przedmiotów, w które wyposażone były pochówki najwyższych dostojników kościelnych. Badaniami kierowała dr Monika Kamińska, historyczka sztuki i archeolożka, obecnie kierowniczka Działu Archeologii Zamku Królewskiego na Wawelu przy współpracy z bioarcheologiem Łukaszem Majchrzakiem.
Świadectwo splendoru dawnych prymasów
Prezentowane na wystawie obiekty należą do wyjątkowo rzadkich. Pamiątki po znaczących dostojnikach dawnej Rzeczypospolitej często nie przetrwały do naszych czasów — zostały zrabowane, rozproszone lub przetopione. Tym większe znaczenie mają klejnoty odkryte w krypcie kolegiaty łowickiej, prezentowane publicznie po raz pierwszy.
To nie tylko cenne zabytki, lecz także świadectwo splendoru dworów arcybiskupich w Polsce połowy XVII wieku, ich ceremoniału, religijności i wysokiej kultury artystycznej.
To nie tylko cenne zabytki, lecz także świadectwo splendoru dworów arcybiskupich w Polsce połowy XVII wieku, ich ceremoniału, religijności i wysokiej kultury artystycznej.
Najcenniejszy zabytek wystawy
Szczególne miejsce wśród prezentowanych obiektów zajmuje pierścień prymasa Wacława Leszczyńskiego herbu Wieniawa. To najcenniejsze znalezisko odkryte w łowickiej krypcie — wyjątkowe zarówno ze względu na klasę wykonania, jak i udokumentowaną historię.
Pierścień wykonano ze złota i ozdobiono czarną emalią barwioną mineralnymi związkami ołowiu. W jego centralnej części osadzono naturalny osiemnastokaratowy szafir — barwną odmianę korundu. Kamień pochodzi z Birmy, a jego szlif najprawdopodobniej wykonano we Francji lub we Włoszech. Pierścień datowany jest na około połowę XVII wieku.
Pierścień wykonano ze złota i ozdobiono czarną emalią barwioną mineralnymi związkami ołowiu. W jego centralnej części osadzono naturalny osiemnastokaratowy szafir — barwną odmianę korundu. Kamień pochodzi z Birmy, a jego szlif najprawdopodobniej wykonano we Francji lub we Włoszech. Pierścień datowany jest na około połowę XVII wieku.
Klejnoty z grobów Andrzeja i Wacława Leszczyńskich
Na wystawie zaprezentowano zabytki odkryte w grobach dwóch prymasów Polski — kuzynów Andrzeja i Wacława Leszczyńskich. Wśród nich znajdują się m.in. krzyżyki relikwiarzowe, sygnety pieczętne, karawaka chroniąca przed zarazą, a także unikatowe szpile do przypinania paliusza.
Klejnoty z grobu Andrzeja Leszczyńskiego (1608-1658)
Prymas Andrzej Leszczyński – arcybiskup i prymas od 1652 roku, wcześniej kanclerz królowej Cecylii Renaty oraz kanclerza wielkiego koronnego (1650) – został pochowany z dwoma krzyżykami, pierścieniem i unikatowymi szpilami przypinającymi do paliusza jedwabne krzyżyki.
· krzyżyk relikwiarzowy – pektorał (Polska, około 1650)
Złoty, otwierany, pokryty jest obustronną dekoracją. Wnętrze krzyżyka zostało podzielone na 8 kwater, przeznaczonych do przechowywania relikwii. Na awersie umieszczone są wyobrażone narzędzia Męki Pańskiej.
· karawaka (Polska, 1. połowa XVII wieku)
Krzyż o dwu poziomych belkach, srebrny, pokryty napisami. Był amuletem chroniącym przed chorobami i zarazą. Odnaleziony został w fałdach szat arcybiskupa.
· pierścień z herbem Leszczyńskich Wieniawa (Polska, po 1642)
Złoty sygnet z oczkiem z heliotropu – odmiany chalcedonu, służący do pieczętowania korespondencji. W polu herbu przedstawiona jest głowa żubra z kołem w nozdrzach, a nad nią kapelusz biskupi świadczący o statusie zmarłego w hierarchii kościelnej.
· cztery szpile do przypinania paliusza oraz krzyżyk jedwabny – zachowany fragment dekoracji paliusza (Polska lub Francja, około 1652)
Paliusz to pas z białej wełny w formie obręczy z dwoma zwisami, zdobiony krzyżykami, nakładany przez papieża na ramiona arcybiskupa podczas nadawania mu tej godności. Symbolizuje opiekę duszpasterza nad wiernymi. Paliusz zdobiły równoramienne krzyże, które – w przypadku prymasa Andrzeja Leszczyńskiego – przypięte były do paliusza szpilami. Te szpile to unikatowe i niezwykle cenne dzieła sztuki – złote, z główkami wykonanymi z kryształu górskiego i dolną partią zdobioną kilkubarwną emalią.
Oprócz prezentowanego wyposażenia grobu prymasa Andrzeja Leszczyńskiego do trumny złożono również cynowe naczynia liturgiczne – kielich i patenę, świadczące o stanie duchownym zmarłego. Na trumnie położono drewniany krzyż na długim drzewcu, tzw. crux erecta, który zwyczajowo noszony był przed prymasem.
Klejnoty z grobu Wacława Leszczyńskiego (1605-1666)
Prymas Wacław Leszczyński – arcybiskup od 1658 roku, prymas od 1659, wcześniej biskup warmiński, związany z dworem królewskim. W 1645 roku został przewodniczącym poselstwa do Francji po Ludwikę Marię Gonzagę, narzeczoną króla Władysława IV Wazy.
· krzyżyk relikwiarzowy (pektorał) z łańcuchem (Polska, około 1650)
Złoty, otwierany (z zachowanym kluczykiem). Ma gładką, pozbawioną dekoracji powierzchnię, a jego wnętrze podzielone podzielone jest (zostało) na 6 kwater przeznaczonych na przechowywanie relikwii. W kwaterze środkowej znajdował się materiał organiczny zawinięty we fragment tkaniny.
· pierścień – sygnet z herbem Leszczyńskich Wieniawa (Polska, około 1658–1659)
Złoty sygnet pieczętny z herbem Wieniawa miał analogiczną formę do sygnetu prymasa Andrzeja Leszczyńskiego. Tu jednak oczko wykonane było z czerwonej odmiany chalcedonu – karneolu, a nad kapeluszem biskupim umieszczone zostały litery V D L (Vaclaus De Leszno) identyfikujące właściciela jako prymasa.
· krzyż relikwiarzowy (Polska, około 1660–1669)
Duży krzyż łaciński, srebrny, złocony. Wnętrze krzyża podzielone jest na 11 kwater; w jednej z nich zachowały się relikwie w postaci dwóch zwitków papieru. Nie zawierały one żadnego materiału organicznego (lub też nie zachował się), ani napisu. Ten krzyż prymas trzymał w prawej dłoni. Na awersie znajduje się złocona Pasyjka i złocony titulus z napisem INRI. Dekoracja nie jest kompletna – zniszczeniu uległy ramiona Chrystusa oraz czaszka Adama.
To przedmioty o szczególnym znaczeniu symbolicznym i historycznym — związane z liturgią, godnością kościelną, osobistą pobożnością oraz reprezentacją wysokiej pozycji właścicieli.
Wystawa „Skarby z Łowicza” pozwala po raz pierwszy zobaczyć te niezwykłe obiekty razem i spojrzeć na nie jako na cenne świadectwo historii, sztuki i ceremoniału dawnej Rzeczypospolitej.
Klejnoty z grobu Andrzeja Leszczyńskiego (1608-1658)
Prymas Andrzej Leszczyński – arcybiskup i prymas od 1652 roku, wcześniej kanclerz królowej Cecylii Renaty oraz kanclerza wielkiego koronnego (1650) – został pochowany z dwoma krzyżykami, pierścieniem i unikatowymi szpilami przypinającymi do paliusza jedwabne krzyżyki.
· krzyżyk relikwiarzowy – pektorał (Polska, około 1650)
Złoty, otwierany, pokryty jest obustronną dekoracją. Wnętrze krzyżyka zostało podzielone na 8 kwater, przeznaczonych do przechowywania relikwii. Na awersie umieszczone są wyobrażone narzędzia Męki Pańskiej.
· karawaka (Polska, 1. połowa XVII wieku)
Krzyż o dwu poziomych belkach, srebrny, pokryty napisami. Był amuletem chroniącym przed chorobami i zarazą. Odnaleziony został w fałdach szat arcybiskupa.
· pierścień z herbem Leszczyńskich Wieniawa (Polska, po 1642)
Złoty sygnet z oczkiem z heliotropu – odmiany chalcedonu, służący do pieczętowania korespondencji. W polu herbu przedstawiona jest głowa żubra z kołem w nozdrzach, a nad nią kapelusz biskupi świadczący o statusie zmarłego w hierarchii kościelnej.
· cztery szpile do przypinania paliusza oraz krzyżyk jedwabny – zachowany fragment dekoracji paliusza (Polska lub Francja, około 1652)
Paliusz to pas z białej wełny w formie obręczy z dwoma zwisami, zdobiony krzyżykami, nakładany przez papieża na ramiona arcybiskupa podczas nadawania mu tej godności. Symbolizuje opiekę duszpasterza nad wiernymi. Paliusz zdobiły równoramienne krzyże, które – w przypadku prymasa Andrzeja Leszczyńskiego – przypięte były do paliusza szpilami. Te szpile to unikatowe i niezwykle cenne dzieła sztuki – złote, z główkami wykonanymi z kryształu górskiego i dolną partią zdobioną kilkubarwną emalią.
Oprócz prezentowanego wyposażenia grobu prymasa Andrzeja Leszczyńskiego do trumny złożono również cynowe naczynia liturgiczne – kielich i patenę, świadczące o stanie duchownym zmarłego. Na trumnie położono drewniany krzyż na długim drzewcu, tzw. crux erecta, który zwyczajowo noszony był przed prymasem.
Klejnoty z grobu Wacława Leszczyńskiego (1605-1666)
Prymas Wacław Leszczyński – arcybiskup od 1658 roku, prymas od 1659, wcześniej biskup warmiński, związany z dworem królewskim. W 1645 roku został przewodniczącym poselstwa do Francji po Ludwikę Marię Gonzagę, narzeczoną króla Władysława IV Wazy.
· krzyżyk relikwiarzowy (pektorał) z łańcuchem (Polska, około 1650)
Złoty, otwierany (z zachowanym kluczykiem). Ma gładką, pozbawioną dekoracji powierzchnię, a jego wnętrze podzielone podzielone jest (zostało) na 6 kwater przeznaczonych na przechowywanie relikwii. W kwaterze środkowej znajdował się materiał organiczny zawinięty we fragment tkaniny.
· pierścień – sygnet z herbem Leszczyńskich Wieniawa (Polska, około 1658–1659)
Złoty sygnet pieczętny z herbem Wieniawa miał analogiczną formę do sygnetu prymasa Andrzeja Leszczyńskiego. Tu jednak oczko wykonane było z czerwonej odmiany chalcedonu – karneolu, a nad kapeluszem biskupim umieszczone zostały litery V D L (Vaclaus De Leszno) identyfikujące właściciela jako prymasa.
· krzyż relikwiarzowy (Polska, około 1660–1669)
Duży krzyż łaciński, srebrny, złocony. Wnętrze krzyża podzielone jest na 11 kwater; w jednej z nich zachowały się relikwie w postaci dwóch zwitków papieru. Nie zawierały one żadnego materiału organicznego (lub też nie zachował się), ani napisu. Ten krzyż prymas trzymał w prawej dłoni. Na awersie znajduje się złocona Pasyjka i złocony titulus z napisem INRI. Dekoracja nie jest kompletna – zniszczeniu uległy ramiona Chrystusa oraz czaszka Adama.
To przedmioty o szczególnym znaczeniu symbolicznym i historycznym — związane z liturgią, godnością kościelną, osobistą pobożnością oraz reprezentacją wysokiej pozycji właścicieli.
Wystawa „Skarby z Łowicza” pozwala po raz pierwszy zobaczyć te niezwykłe obiekty razem i spojrzeć na nie jako na cenne świadectwo historii, sztuki i ceremoniału dawnej Rzeczypospolitej.