Historia wzgórza

Wawel – wzgórze nad Wisłą górujące nad wodami i mokradłami było bezpiecznym miejscem dla ludzi osiedlających się tu od epoki paleolitu.
Wawel – wapienna skała jurajska dominująca w panoramie Krakowa (około 228 m n.p.m.), uformowała się około 150 milionów lat temu. Wzgórze nad Wisłą górujące nad wodami i mokradłami było bezpiecznym miejscem dla ludzi osiedlających się tu od epoki paleolitu. Zapewne od VII stulecia n.e. byli to Słowianie. Wczesnośredniowieczne legendy mówią o zamieszkującym wawelską jaskinię strasznym smoku, o jego pogromcy Kraku i córce tegoż Wandzie, która rzuciła się do Wisły, nie chcąc oddać ręki niemieckiemu rycerzowi.
U schyłku pierwszego tysiąclecia Wawel zaczął odgrywać rolę ośrodka władzy politycznej. W wieku IX był głównym grodem plemienia Wiślan. Pierwszy historyczny władca Polski, Mieszko I z rodu Piastów (około 965–992), jak również jego następcy: Bolesław Chrobry (992–1025) i Mieszko II (1025–1034), obrali go na jedną ze swych siedzib. W tym okresie Wawel należał do najważniejszych polskich ośrodków chrześcijaństwa. Na wzgórzu pojawiły się pierwsze przedromańskie i romańskie budowle sakralne, wśród nich, po utworzeniu w roku 1000 biskupstwa krakowskiego, kamienna katedra. Znaczącym ośrodkiem polityczno-administracyjnym państwa stał się Wawel za panowania Kazimierza Odnowiciela (1034–1058). Jego syn Bolesław Szczodry (1058–1079) rozpoczął budowę drugiej z kolei romańskiej katedry, którą ukończył dopiero Bolesław Krzywousty (1102–1138). Władca ten w testamencie z roku 1138 podzielił Polskę na dzielnice, wyznaczając Kraków na siedzibę księcia-seniora. W roku 1291 Kraków z Wawelem przeszedł okresowo pod czeskie panowanie, a Wacław II z rodu Przemyślidów koronował się w gnieźnieńskiej katedrze na króla.

W roku 1306 wkroczył na Wawel książę kujawski Władysław Łokietek (1306–1333), który w roku 1320 koronował się w krakowskiej katedrze. Była to pierwsza odnotowana w źródłach koronacja polskiego władcy na wawelskim wzgórzu. W tym czasie za sprawą Łokietka rozpoczęto budowę gotyckiej, trzeciej w tym miejscu świątyni katedralnej, rozbudowano zamek, drewniano-ziemne fortyfikacje zastąpiono murowanymi. Grób Łokietka w katedrze zapoczątkował krakowską nekropolię polskich władców. Ostatni z rodu Piastów, Kazimierz Wielki (1333–1370), doprowadził Wawel do niebywałej świetności. W rozbudowanym gotyckim zamku miały miejsce w roku 1364 zaślubiny wnuczki króla Kazimierza Elżbiety z cesarzem Karolem IV. Z tej okazji odbył się słynny zjazd królów i książąt, podejmowanych następnie przez zamożnego mieszczanina Wierzynka.
Wprowadzenie na tron w roku 1385 Jadwigi z rodu węgierskich Andegawenów i jej małżeństwo z księciem litewskim Władysławem Jagiełłą (1386–1434) zapoczątkowały kolejny okres świetności Wawelu. Na dworze królewskim obok miejscowych i zachodnioeuropejskich artystów zatrudniano także malarzy ruskich. Za panowania Kazimierza Jagiellończyka (1447–1492) sylwetę wzgórza wzbogaciły m.in. wysokie ceglane baszty: Złodziejska, Sandomierska i Senatorska. Na ówczesnym dworze działali pierwsi w Polsce humaniści, nauczyciele królewskich synów: historyk Jan Długosz i Włoch Filip Kallimach.

Renesans w wersji włoskiej wkroczył na Wawel na początku XVI stulecia. Król Aleksander (1501–1506) i jego brat Zygmunt I Stary (1506–1548) wznieśli na miejscu gotyckiej rezydencji nowy pałac, ukończony około roku 1540, imponujący rozległym dziedzińcem z kolumnowymi arkadami. Mecenat artystyczny Zygmunta zaznaczył się trwale również w katedrze, poprzez wzniesienie rodowej kaplicy zwanej dziś Zygmuntowską autorstwa florentczyka Bartłomieja Berrecciego oraz dzięki licznym fundacjom, w tym wielkiego dzwonu na cześć króla nazwanego „Zygmuntem”. Ścisłe kontakty artystyczne i kulturalne z Włochami umocniło zawarte w roku 1518 małżeństwo króla z księżniczką Boną z rodu Sforzów. Obok artystów włoskich dla Zygmunta pracowali również niemieccy architekci, snycerze, malarze i odlewnicy. Ostatni z Jagiellonów, Zygmunt II August (1548–1572), wzbogacił wnętrza zamkowe o znakomitą kolekcję arrasów utkanych w Brukseli. W „złotym” okresie kultury polskiej Wawel stał się jednym z głównych w Europie ośrodków humanizmu. Dla dziejów wzgórza istotne znaczenie miało panowanie Zygmunta III Wazy (1587–1632), za którego sprawą po pożarze zamku w roku 1595 odnowiono spalone skrzydło budowli w stylu wczesnobarokowym. Przeniesienie się dworu monarszego do Warszawy spowodowało powolne, lecz stałe pogarszanie się kondycji zamku. Monarchowie przebywali w Krakowie tylko okazjonalnie. Zaniedbaniom próbowano zaradzić, podejmując naprawy za czasów Jana III Sobieskiego, Wettinów oraz Stanisława Augusta.

Po utracie niepodległości przez Polskę w roku 1795 wojska państw zaborczych: Rosji, Prus i Austrii kolejno okupowały Wawel, który ostatecznie przeszedł w ręce Austriaków. Nowi gospodarze zamienili zamek i część innych zabudowań świeckich na lazaret wojskowy, a niektóre budynki, w tym także kościoły, wyburzyli. Po okresie Wolnego Miasta Krakowa (1815–1846) wojsko austriackie ponownie zajęło wzgórze wawelskie, przekształcając je w panującą nad miastem cytadelę. W roku 1880 uchwałą Sejmu Galicyjskiego zamek ofiarowano na rezydencję cesarzowi Franciszkowi Józefowi I; armia austriacka opuściła Wawel w latach 1905-1911. Na przełomie XIX i XX stulecia przeprowadzono gruntowną restaurację katedry, a nieco później rozpoczęto wieloletnią, trwającą kilka dziesięcioleci konserwację zamku królewskiego.

W odrodzonej w roku 1918 Polsce zamek pełnił funkcję reprezentacyjnej rezydencji głowy państwa oraz muzeum wnętrz historycznych. W okresie niemieckiej okupacji na Wawelu mieszkał hitlerowski gubernator generalny Hans Frank. Po wojnie gospodarzami wzgórza stały się instytucje: Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu (od 1994 Zamek Królewski na Wawelu – Państwowe Zbiory Sztuki), Kierownictwo Odnowienia Zamku Królewskiego na Wawelu (do 1985) oraz Zarząd Bazyliki Metropolitalnej na Wawelu.