Anna Jagiellonka. Wszystkie twarze królowej

Przez wieki opowiadano o niej jako o córce Zygmunta Starego, siostrze Zygmunta Augusta i żonie Stefana Batorego. A kim była sama Anna? O swoje miejsce musiała zabiegać, choć jej pochodzenia potrzebowali ci, którzy sięgali po polski tron. Tej jesieni na Wawelu przyjrzymy się jej własnej historii: decyzjom, które podejmowała, relacjom, które budowała i dziełom, które po sobie pozostawiła.

23 X 2026 – 14 II 2027

godz. 18:00 – 19:00; wydarzenie online, platforma MS Teams; udział bezpłatny

 

 

Anna Jagiellonka zajmowała pozycję wyjątkową - nie tylko na tle wszystkich swoich następczyń na tronie polskim, lecz także niemal wszystkich poprzedniczek, z wyjątkiem Jadwigi Andegaweńskiej. Złożyły się na to dwa czynniki. Po pierwsze, dziedzictwo jagiellońskie: Anna reprezentowała dynastię cieszącą się wśród szlachty poważaniem, tym większym w dobie pierwszych królów elekcyjnych. Po drugie, sposób dojścia do korony - została obrana królową polską na polu elekcyjnym w grudniu 1575 r. Tak mocna legitymizacja, a do tego fakt, że w odróżnieniu od swego męża, Stefana Batorego, urodziła się i wychowała w Rzeczypospolitej, powinny były zapewnić jej szczególne miejsce na scenie politycznej. Tym bardziej może dziś zaskakiwać, że mimo tych atutów Anna nie odegrała roli porównywalnej choćby z rolą swojej matki, Bony. Czy jednak współczesna perspektywa jest tu właściwa? Czy nie należałoby uwzględnić ówczesnego modelu kulturowego, w jakim mieściła się rola królowej? Wreszcie, czy w przypadku Jagiellonki nie warto zestawić jej z innymi władczyniami epoki, które również mogły powołać się na podobną legitymizację: Joanną Kastylijską zwaną Szaloną, Marią I i Elżbietą I Tudor, Izabelą Klarą Eugenią Habsburg czy Krystyną Wazówną?

 

 

 

Korespondencja Anny Jagiellonki to niezwykłe źródło pozwalające spojrzeć na jedną z najbardziej niedocenianych polskich władczyń z zupełnie innej perspektywy. W listach ostatnia przedstawicielka dynastii Jagiellonów w Rzeczypospolitej odsłania się nie tylko jako królewna i królowa, uczestniczka wielkiej polityki, lecz także jako siostra, żona, ciotka, opiekunka swoich poddanych i kobieta zmagająca się z samotnością, chorobami oraz niepewnością własnego losu.

Podczas wykładu przyjrzymy się temu, o czym Anna pisała, z kim korespondowała i w jaki sposób zmieniał się charakter jej listów wraz ze zmianą jej pozycji – od pozostającej przez lata w cieniu rodziny królewny po koronowaną władczynię Rzeczypospolitej. Korespondencja pozwoli zajrzeć zarówno za kulisy wydarzeń politycznych, jak i do świata codziennych trosk Jagiellonki: konfliktów rodzinnych, zabiegów o spadki i majątek, troski o zdrowie najbliższych, relacji ze Stefanem Batorym i Zygmuntem III Wazą czy spraw związanych z zarządzaniem dobrami i opieką nad poddanymi.

Listy pokazują wreszcie Annę jako osobę silnie emocjonalną, ale zarazem świadomą swojej pozycji i konsekwentnie zabiegającą o interesy własne, rodziny oraz dynastii. Ich lektura pozwala więc skonfrontować utrwalony przez pokolenia obraz „bezbarwnej” i biernej Jagiellonki z głosem samej bohaterki i osób, które pozostawały z nią w kontakcie.

 

 

 

Portret Anny Jagiellonki w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu to niewątpliwie najbardziej dojrzały artystycznie spośród wszystkich znanych wizerunków królowej. Przypisany Marcinowi Koberowi stanowił ważny punkt odniesienia nie tylko dla innych portretów władczyni namalowanych według tego samego schematu kompozycyjnego, był też uważany za najważniejszy obraz w dorobku artystycznym Kobera. Czy rzeczywiście jest to dzieło jego pędzla?