Przepraszam za bałagan. Michalina Bigaj

Wystawa „Przepraszam za bałagan. Michalina Bigaj” wyrasta z projektu podzielonego na dwie splatające się części: performance i ekspozycję. Performance przybiera formę biesiady – wspólnego posiłku przygotowanego z dziko rosnących w miastach roślin jadalnych i grzybów. Zbierane i konserwowane przez cały rok składniki niosą ze sobą pytania o to, co jemy, skąd pochodzi nasza wiedza o jedzeniu i dlaczego tak wiele smaków oraz praktyk kulinarnych znika bezpowrotnie.
Artystkę Michalinę Bigaj interesuje zjawisko wymierania kulinarnego – cichego procesu, w którym znikają lokalne rośliny, przepisy, umiejętności i relacje z naturą.

„Przepraszam za bałagan” to wizualna opowieść o gatunkach, które zjedliśmy lub za chwilę zjemy. To przewodnik po jadalnych, zagrożonych gatunkach oraz historia o roślinach, będących na ten kryzys odpowiedzią — czyli o roślinach, których nie jemy, bo ich nie znamy — dzikich odmianach lub odmianach, które nie trafiają na półki sklepowe, za to porastają miejskie nieużytki – opowiada artystka opierająca swój pomysł na badaniach Lenore Newman, dotyczących fenomenu wymierania kulinarnego.

Centralnym punktem ekspozycji jest imponujących rozmiarów stół. Zaprojektowany i ręcznie wykonany przez Michalinę Bigaj, ma budzić w widzach skojarzenia z dworską, pełną przepychu kulturą ucztowania. Jest jednak również odzwierciedleniem kunsztu dawnych mistrzów, pracy ich rąk, co służy artystce nie tylko do uzmysłowienia wartości tradycyjnych technik, ale przede wszystkim ich wpływu na bardziej zrównoważony rozwój naszego świata. Stół wykonany został w technice intarsji z kilkunastu gatunków drewna. Blat i nogi zdobione są ornamentalnym wzorem roślinnym, złożonym z jadalnych gatunków dziko rosnących roślin. Na nogach umieszczone zostały m.in.: poziomka, krwawnik pospolity, stokrotka pospolita, werbena pospolita, roszpunka warzywna, solanka kolczysta, soliród zielny, babka zwyczajna, portulaka pospolita, szczawik zajęczy, jezierza morska, turówka wonna, czosnek niedźwiedzi, golteria rozesłana, miłorząb, psiząb, klinopodium pospolite, tasznik pospolity, złoć żółta. Na blacie natomiast odnaleźć można: dziką różę, wiśnię, czereśnie, pigwę, agrest, jeżynę, berberys, rokitnik, orzech włoski, jałowiec, czarny bez i morwę. 

Ekologiczna wrażliwość Michaliny Bigaj ujawnia się także w materiałach, z jakich wykonała sztućce: są to suszone rośliny i odpadki jedzenia, które w procesie galwanizacji zyskały szlachetny, posrebrzany wygląd. Z kolei zastawa stołowa i kieliszki, nawiązujące w ornamentyce i kształcie do miśnieńskiej porcelany, dzięki pokryciu ich czarnym szkliwem zyskały niepokojący wygląd. Wystawa prac Michaliny Bigaj ukazuje potencjał tkwiący w historycznych obiektach zgromadzonych w Zamku Królewskim na Wawelu, które wciąż potrafią inspirować do kreowania opowieści dotykających problemów współczesnego świata.

Wykonane przez artystkę obiekty – używane podczas performance'u – stają się następnie częścią wystawy. Ekspozycja jest więc zapisem po wydarzeniu, ale też zaproszeniem do osobistej refleksji. Co zostaje po wspólnym posiłku? Jakie ślady naszej obecności uznalibyśmy dziś za warte zachowania? I czy potrafimy jeszcze powiedzieć „przepraszam” – nie tylko gościom, lecz także światu, który współtworzymy?

Wystawę czasową „Przepraszam za bałagan. Michalina Bigaj” będzie można odwiedzić w przestrzeniach Zamku Królewskiego na Wawelu do 28 czerwca 2026 r. Historyczne wnętrza stają się tu tłem dla współczesnej refleksji nad jedzeniem, pamięcią i odpowiedzialnością. Wystawa wpisuje się w program Zamku jako miejsca otwartego na aktualne problemy społeczne i artystyczne interpretacje historii.

Agnieszka Jankowska-Marzec
Historyczka sztuki, kuratorka, krytyczka. W 2007 roku uzyskała stopień doktora w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ. Pracuje na Wydziale Grafiki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Wykładowczyni podyplomowych studiów „Rynek sztuki i antyków” na Uniwersytecie Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie. Członkini redakcji kwartalnika ASP w Krakowie „RESTART” (https://restartmag.art/) oraz sekcji polskiej Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Sztuki AICA. Współtwórczyni projektu internetowego „Pracownie do wglądu”  (https://pracowniedowgladu.pl/).

„O ile pożywienie stanowi pokarm dla ciała, o tyle refleksja nad nim, w szczególności zaś nad posiłkami o jakimś szczególnym, niekiedy odświętnym charakterze, może być wspaniałą pożywką dla intelektu”[1]. Trudno nie zgodzić się z tą wypowiedzią amerykańskiej filozofki Carolyn Korsmeyer w kontekście projektu Michaliny Bigaj, prezentowanego w Zamku Królewskim na Wawelu. Artystka zachęca nas bowiem do namysłu nad przyszłością jedzenia, jego rolą w budowaniu więzi społecznych, nad paradoksami współczesnego świata, w którym doświadczenie głodu współistnieje z wyrafinowanymi przyjemnościami kuchni molekularnej. Przedmiotem jej szczególnego zainteresowania jest zjawisko wymierania kulinarnego, polegające na znikaniu gatunków roślin i zwierząt spowodowanym ludzką zachłannością i niekontrolowanym konsumpcjonizmem. Artystka nadała swojemu projektowi tytuł „Przepraszam za bałagan”, odnosząc się w ten sposób do „bałaganu” wywołanego działaniami człowieka, zwłaszcza jego brakiem wrażliwości ekologicznej. Projekt składa się z dwóch komplementarnych części: performance’u i wystawy, odbywających się w Zamku. Uczestnicy performance’u zasiedli do uczty przy stole zaprojektowanym oraz wykonanym przez Michalinę Bigaj i spożywali potrawy ugotowane przez artystkę, podane na zastawie stołowej będącej także jej dziełem. Na stole i naczyniach artystka umieściła wizerunki roślin, zarówno tych, które już wyginęły, jak i tych, które rosnąc dziko, czekają na swoje kulinarne wykorzystanie, choćby przez nią samą podczas wawelskiej uczty.

Jak trafnie zauważyła Priscilla Parkhurst Ferguson: „Czasem, rozmawiając o jedzeniu, faktycznie rozmawiamy po prostu o jedzeniu. Ale równie często, mówiąc o jedzeniu, mówimy tak naprawdę o miłości i marzeniach, o oddaniu i odrazie, o ambicjach i obawach, o ideach i ideologii, o przyjemnościach i poglądach”[2]. Takie są intencje Michaliny Bigaj, która dyskretnie sugerowała uczestnikom performance’u tematykę konwersacji, choćby przez serwowanie im wody w kieliszkach o płytkiej czaszy. Artystka zakładała, że może konieczność ciągłego uzupełniania wody skłoni ich do refleksji nad drastycznym kurczeniem się jej zasobów i do rozwinięcia tego wątku w rozmowie. Temat rozmowy nie był jednak narzucony. Jej świadkami byli widzowie obecni na performansie, ale zwiedzający wystawę także mogą jej wysłuchać za sprawą nagrania audio towarzyszącego ekspozycji. Na wystawie centralnym punktem jest czterometrowy stół ozdobiony przez artystkę roślinnymi ornamentami za pomocą intarsji, pokazujący jej kunszt i nawiązujący do prezentowanych na Wawelu zabytkowych mebli. W gablotach można podziwiać wybrane elementy zastawy stołowej: kieliszki, talerze i sztućce, dla których inspirację stanowiły wawelskie zbiory miśnieńskiej porcelany. Michalina Bigaj unika jednak dosłownych cytatów z kolekcji zgromadzonej na Zamku – jej naczynia są utrzymane w czarnym kolorze, co może być wyrazem chęci pożegnania się z pełną przepychu dworską kulturą ucztowania. Na naczyniach widać wyjątkowe, płaskorzeźbione detale naśladujące sierść tura, który wyginął na ziemiach polskich w XVII wieku. Tury trafiały tylko na stoły królów, a polowanie na nie było objęte królewskim monopolem. Czy zatem król Władysław Jagiełło, wprowadzając zakaz łowów, kierował się egoistycznymi pobudkami, czy może – jak fantazjuje artystka – był jednym z pierwszych propagatorów ochrony przyrody?

Projekt Michaliny Bigaj, zgodnie z jej intencją, nie daje gotowych odpowiedzi na postawione wyżej pytania. Wątek kulinariów został tu użyty jako pretekst do dyskusji o na pozór niepowiązanych ze sobą tematach, jak historia polskiej kuchni i współczesne globalne wyzwania żywnościowe. Jest to też opowieść o potencjale tkwiącym w historycznych obiektach i miejscu, jakim jest Wawel, którego nieoczywistą, kulinarną historię z powodzeniem eksploruje.


[1] C. Korsmeyer, Nasycić oczy, czyli o reprezentacjach smaków i jedzenia, [w:] Jedzenie w sztuce [katalog wystawy w Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie MOCAK], red. M.A. Potocka, M. Sobczyk, Kraków 2024, s. 24.
[2] Cyt. za: D. Koczanowicz, Pozycja smaku. Jedzenie w granicach sztuki, Warszawa 2018 (źródło: https://books.openedition.org/iblpan/4651 – dostęp 14.03.2026).

Performance | 24 IV 2026

Podczas performance centrum narracji stanowił stół. W kolacji wzięło udział 12 osób – goście i performerzy/aktorzy. Najciekawszą pozycję przyjęły osoby, które zasiadły przy stole po raz pierwszy i nie znały scenariusza. Dania ugotowała artystka – z dziko rosnących roślin. Goście, jedząc kolację, wzięli udział w inscenizowanym spektaklu – poprzez posiłek nawiązujący do polskiej gościnności – mogli poznać historię i zanurzyć się w świat wymarłych gatunków.

Wszystkich wątków rozmowy domyślamy się, obserwując zastawę, naczynia, wypowiadane przez performerów słowa i gesty. Każdy z elementów otwierał nową historię. Płytki kieliszek, do którego nieustannie trzeba dolewać, sprowokował rozmowę o wodzie. Stół opatrzony wizerunkami jadalnych roślin porastających miasta, misternie wyciętych z forniru, przeniósł do rozmowy o ostatnich odmianach, o przywracaniu równowagi, o nie zawsze jasnych intencjach. Nie wszystkie wątki były doprowadzone do końca. Jak to w rozmowie. Część z nich na zawsze rozpłynie się w powietrzu.

• godz. 11.00–12.30
• odbiorcy: dorośli
• miejsce zbiórki: klatka Senatorska, I piętro, przy wejściu na wystawę
• wstęp: wolny, obowiązuje rezerwacja miejsc (zapisy przez formularz);
  formularze na czerwiec zostaną uruchomione na 3 tyg. przed terminem wydarzenia

• 24 maja: Agnieszka Jankowska-Marzec
• 14 czerwca: Michalina Bigaj, Agnieszka Jankowska-Marzec
• 28 czerwca: Michalina Bigaj

• godz. 16.00–18.00
• odbiorcy: dzieci i młodzież w spektrum autyzmu w wieku od 8 do 16 roku życia
• miejsce zbiórki: klatka Senatorska, I piętro, przy wejściu na wystawę
• wstęp: wolny, obowiązuje rezerwacja miejsc, zapisy przez formularz; 
  uwaga: jest to cykl połączonych zajęć, jeden uczestnik zapisuje się na 2 warsztaty
• dostępność: warsztaty dostosowane do potrzeb odbiorców w spektrum autyzmu

Zapraszamy na warsztaty ceramiczne inspirowane historyczną zastawą stołową ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu. Punktem wyjścia do pracy będą dawne formy naczyń, ornamenty roślinne oraz dekoracje na porcelanie i ceramice z wawelskiej kolekcji.
Podczas zajęć uczestnicy poznają podstawowe techniki formowania i zdobienia ceramiki, a także będą mogli spróbować pracy na kole garncarskim. Każdy stworzy własne naczynie, które zostanie wykończone barwnymi angobami i szkliwami, a następnie wypalone w piecu ceramicznym. Dzięki temu prace staną się trwałą pamiątką z warsztatów.
Spotkanie będzie także okazją do rozmowy o relacji między rzemiosłem a historią i naturą, które od wieków inspirowały twórców dekoracji stołowych.
Zajęcia zostały zaprojektowane z myślą o osobach neuroatypowych – program uwzględnia jasną strukturę spotkania, możliwość pracy w indywidualnym tempie oraz stałe wsparcie prowadzących.

• godz. 11.00–12.30
• odbiorcy: dzieci, młodzież, dorośli
• miejsce zbiórki: przed wejściem do Ogrodów Królewskich (wejście od strony dziedzińca arkadowego)
• wstęp: wolny, obowiązuje rezerwacja miejsc - zapisy przez formularz:
  16 maja 2026
  17 maja 2026 
• dostępność: tłumaczenie na polski język migowy

• godz. 11.00–13.00
• odbiorcy: dzieci od 6 do 12 roku życia
• miejsce zbiórki: klatka Senatorska, I piętro, przy wejściu na wystawę
• wstęp: wolny, obowiązuje rezerwacja miejsc (zapisy przez formularz)