Haftowany herb Anny Jagiellonki

Materiał: aksamit, ryps, nici srebrne i srebrne złocone, złote spiralki

Technika: aplikacja, haft

Wysokość: 11,5 cm

Szerokość: 13 cm

Miejsce i czas powstania: Kraków lub Warszawa, 1583

Właściciel: Zamek Królewski na Wawelu – Państwowe Zbiory Sztuki, nr inw. ZKnW-PZS 7447

 

Haftowany herb Anny Jagiellonki to niewielki obiekt dekoracyjny wykonany z tkaniny i nici. Całość przypomina małą naszywkę. Ma kształt pionowego owalu. Przedstawia białego Orła na czerwonym tle – godło Królestwa Polskiego.

Wzdłuż całej krawędzi haftu biegnie wąski pas wyszyty złotą nicią. Wewnątrz, na czerwonym polu, znajduje się orzeł zajmujący niemal całą jego powierzchnię. Ukazany jest frontalnie, z głową zwróconą w lewo i szeroko rozpostartymi skrzydłami. Jego sylwetka jest symetryczna i uproszczona. Tułów znajduje się pośrodku kompozycji, a skrzydła rozchodzą się na boki, niemal dotykając złotych krawędzi. Poszczególne pióra są poprzeszywane srebrnymi nićmi, które podkreślają ich kształt i wewnętrzne podziały. Nogi orła są szeroko rozstawione, zakończone szponami, a pomiędzy nimi znajduje się wydłużony ogon.

Głowę orła wieńczy zamknięta złota korona, zaś na jego piersi znajduje się szczególnie ważny element – duża, złota litera A. Umieszczona dokładnie na osi ciała orła, niemal w samym centrum haftu, pełni funkcję znaku osobistego. To inicjał imienia Anna, który wiąże się bezpośrednio z królową Anną Jagiellonką.

Na czerwonym tle, po obu stronach piersi orła, znajdują się dwie liczby. Po lewej stronie 15, po prawej – 83. Jest to data wykonania obiektu, czyli rok 1583.

Pole haftu wykonane jest z czerwonego aksamitu, a orzeł z białego rypsu – tkaniny o wyraźnej, regularnie prążkowanej powierzchni. Korona, nogi, obramienie oraz inicjał na piersi orła wyszyte są srebrną, pozłacaną nicią. Srebrną nicią zaznaczono natomiast brzegi piór oraz ich wewnętrzne podziały. Nici pełnią więc nie tylko funkcję dekoracyjną, ale także kształtują poszczególne elementy przedstawienia. Kierunek i układ ściegów pomagają zaznaczyć ich formę. Jest to szczególnie widoczne na skrzydłach, głowie i tułowiu orła, gdzie rzędy przeszyć podkreślają układ piór.

Obiekt nie był prawdopodobnie samodzielną dekoracją, lecz aplikacją przeznaczoną do naszycia na większą całość. Przypuszcza się, że mógł być częścią niezachowanej szaty

liturgicznej, ofiarowanej przez Annę Jagiellonkę jednej ze świątyń związanych z jej fundacjami. Nie wiadomo jednak, do której z nich trafił.

Posługiwanie się własnym inicjałem w połączeniu z Orłem Białym miało w rodzinie Jagiellonów dłuższą tradycję. Ojciec Anny, Zygmunt I Stary, używał litery S, natomiast na arrasach wykonanych dla jej brata, Zygmunta II Augusta, pojawiały się litery SA.

Anna kontynuowała ten zwyczaj. Jej monogram umieszczano również na innych związanych z nią przedmiotach, m.in. na fundowanych przez nią szatach liturgicznych w Kaplicy Zygmuntowskiej oraz na jabłku królewskim wydobytym z jej trumny.

Niewielki haft wpisuje się więc w tradycję oznaczania przedmiotów związanych z władcą jego osobistym monogramem.

Autorka: Katarzyna Janik
Konsultowała: Agnieszka Łozińska
Lektorka: Aleksandra Powęzka
Opieka merytoryczna: Maria Prawelska, Marta Golik-Gryglas, Magdalena Ozga