Portret koronacyjny Anny Jagiellonki

Technika: olej na płótnie

Wysokość: 206 cm

Szerokość: 109 cm

Czas powstania: po 1576

Właściciel: Katedra na Wawelu, nr inw. KKK m/7

 

Obraz przedstawia królową Rzeczypospolitej z dynastii Jagiellonów – Annę Jagiellonkę. Obraz nieznanego autora powstał po roku 1576, a więc po koronacji Anny na królową Polski. Wykonany został techniką olejną. Jest to reprezentacyjny portret całopostaciowy, ukazujący monarchinię w uroczystym stroju i z insygniami władzy królewskiej.

Portret utrzymano w stonowanych, ciepłych kolorach. Dominują biel, brązy i szarości, uzupełnione złotymi akcentami biżuterii, korony i zdobień stroju.

Królowa ukazana jest w pełnej postaci, jej sylwetka wypełnia niemal całą powierzchnię obrazu. Stoi wyprostowana, przodem do widza. Jednocześnie zwraca się lekko w stronę lewej krawędzi obrazu, prezentując lewy półprofil. Ma wysokie czoło, jasną cerę, delikatnie zaróżowione policzki oraz wąskie, zaciśnięte usta. Jej oczy są niewielkie, a spojrzenie spokojne i skupione. Anna patrzy w stronę widza. Jej twarz pozostaje niemal nieruchoma i nie zdradza silnych emocji. Cała fizjonomia wyraża powagę i opanowanie, odpowiadające oficjalnemu charakterowi przedstawienia.

Na głowie Anny Jagiellonki znajduje się złota otwarta korona, nałożona na bogato zdobiony czepiec. Nakrycie głowy dekorują rzędy pereł i kamienie szlachetne. Po obu stronach twarzy królowej opadają na ramiona liczne, cienkie złote łańcuszki przymocowane do czepca. Tworzą gęstą, misterną siatkę, która całkowicie zakrywa włosy. Niektóre łańcuszki są dodatkowo ozdobione drobnymi perłami. Szyję królowej otacza wysoki, bogato zdobiony kołnierz – kryza, pokryty złotym haftem, perłami i drobnymi kamieniami.

Królowa ubrana jest w niezwykle bogatą, ceremonialną suknię. Jej górna część jest dopasowana do ciała, natomiast od pasa spódnica rozszerza się ku dołowi. Suknia utrzymana jest przede wszystkim w jasnych, srebrzystych i białych tonach. Całą jej powierzchnię pokrywają drobne złociste ornamenty, hafty, dekoracyjne pasy oraz naszyte klejnoty. Dzięki nim strój sprawia wrażenie kosztownego i ciężkiego.

Rękawy sukni są długie i dopasowane. Podobnie jak pozostałe części stroju zostały niemal w całości pokryte gęstym ornamentem i klejnotami. Bogactwo tkaniny i haftów sprawia, że cała postać królowej zdaje się połyskiwać złotem i srebrem.

Na piersi Anny Jagiellonki wiszą trzy naszyjniki. Najwyżej znajduje się szeroki, ciężki złoty naszyjnik, bogato zdobiony perłami i kamieniami szlachetnymi z doczepionymi medalionami w kształcie rozet. Niżej opada długi, cienki sznur pereł. Trzeci naszyjnik jest złoty i sięga aż do pasa. Zdobią go duże kamienie i ozdobne złote elementy. Na obu nadgarstkach królowa ma szerokie złote bransolety wysadzane szlachetnymi kamieniami i perłami. Od pasa w dół, wzdłuż spódnicy, zwisa długi złoty łańcuszek.

Kończy się ozdobnym elementem w kształcie przypominającym frędzel, z drobnymi perłami. Jest to pojemnik na substancje zapachowe, tak zwany pomander. Dolna część sukni jest plisowana i sięga aż do posadzki.

Obie dłonie Anna Jagiellonka trzyma przed sobą, na wysokości pasa. W rękach monarchini znajdują się przedmioty będące oznakami jej królewskiej władzy. W prawej dłoni trzyma smukłe złote berło. Drugą ręką królowa podtrzymuje przed sobą złote jabłko królewskie – kuliste insygnium zwieńczone krzyżem.

Berło, jabłko i korona tworzą najważniejszy zespół symbolicznych przedmiotów przedstawionych na obrazie. Ich obecność nie pozostawia wątpliwości co do oficjalnego charakteru portretu. Anna Jagiellonka została tu ukazana nie jako prywatna osoba, lecz koronowana władczyni. Insygnia wskazują na legalność i rangę jej monarszej godności.

Tło obrazu jest ciemne, dzięki czemu jasna sylwetka królowej zdecydowanie wysuwa się na pierwszy plan. Po prawej stronie oraz w górnej części malowidła znajduje się udrapowana, ciężka kotara w ciemnobrązowym, wpadającym miejscami w czerwień kolorze. Materiał układa się w szerokie, miękkie fałdy. W lewym górnym rogu jest podciągnięty i zebrany w węzeł, odsłaniając fragment niemal czarnego tła.

Taka kotara była częstym elementem reprezentacyjnych portretów europejskich władców. Jej zadaniem jest przede wszystkim stworzenie uroczystej, niemal teatralnej oprawy dla postaci królowej. Ciężka tkanina przypomina baldachim i podkreśla ceremonialny charakter sceny.

Po obu stronach głowy królowej, na tle kotary, umieszczono niewielkie ukoronowane tarcze herbowe w ozdobnych obramieniach. Po lewej znajduje się herb Królestwa Polskiego – biały Orzeł w koronie na czerwonym tle. Po prawej – herb rodu Sforzów, przedstawiający zielonego węża z dzieckiem w paszczy na jasnym tle.

U samego dołu obrazu znajduje się szeroki, ciemny pas w cienkiej, czerwonej ramie, z wielowierszowym napisem po łacinie ułożonym ze złotych liter. Pośrodku powiększono słowa ANNA REGINA POLONIAE, czyli „Anna, Królowa Polski”.

Portret wiąże się z koronacją Anny Jagiellonki, która odbyła się w Krakowie 1 maja 1576 roku. Tego samego dnia koronowany został również jej mąż, Stefan Batory. Królowa została przedstawiona w stroju koronacyjnym, który był jednocześnie jej strojem ślubnym. Anna miała wówczas 53 lata.

Anna Jagiellonka była córką króla Zygmunta I Starego i Bony Sforzy oraz siostrą Zygmunta II Augusta, ostatniego króla z dynastii Jagiellonów w linii męskiej. Dlatego portret miał znaczenie nie tylko jako wizerunek konkretnej osoby. Przypominał również o jej przynależności do dynastii Jagiellonów i Sforzów.

Obraz powstał zapewne niedługo po koronacji, choć dokładna data i miejsce jego namalowania nie są znane. W 1586 roku królowa poleciła umieścić swój portret w Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, niedaleko miejsca, w którym zwykle się modliła. Wtedy też dodano na jej życzenie herby oraz tablicę z napisem.

Autorka: Katarzyna Janik
Konsultowała: Agnieszka Łozińska
Lektorka: Aleksandra Powęzka
Opieka merytoryczna: Maria Prawelska, Marta Golik-Gryglas, Magdalena Ozga