Rysunek przedstawiający łańcuch z medalionem Anny Jagiellonki z inicjałem A

Autor: Jan Matejko

Technika: rysunek piórkiem i akwarela na papierze

Wysokość: 20,5 cm

Szerokość: 12,3 cm

Miejsce i czas powstania: Kraków, między 1855 a 1858

Właściciel: Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Dom Jana Matejki, nr inw. MNK IX-1763
Rysunek przedstawia trzy zabytkowe przedmioty: złoty łańcuch z ozdobnym medalionem, różaniec oraz fragment laski pielgrzymiej przypominającej berło. Przedmioty są rozmieszczone obok siebie na jasnej, kremowej karcie, jakby leżały na jej powierzchni. Po lewej stronie znajduje się łańcuch zakończony dużym medalionem. W środkowej części karty narysowano różaniec ułożony ukośnie, a po prawej – ustawioną pionowo laskę pielgrzymią. Pomiędzy przedmiotami znajdują się niewielkie odręczne notatki. Nie wszystkie przedmioty zostały przedstawione w całości – fragmenty łańcucha, różańca i laski nie zmieściły się na kartce.

Rysunek wykonano przede wszystkim piórkiem – cienką brązową kreską. Piórko jest techniką rysunkową, w której linie nanosi się na papier końcówką pióra lub stalówki maczaną w tuszu albo atramencie. Pozwala ono uzyskać cienkie i precyzyjne kontury oraz zaznaczyć drobne szczegóły.

Niektóre elementy zostały podmalowane akwarelą. Najwięcej koloru pojawia się na medalionie po lewej stronie oraz w dolnej części różańca. Na szkicu medalionu widoczne są przede wszystkim złoto, czerwień i jasna zieleń. Paciorki różańca mają odcienie zieleni, a jego zakończenie z krzyżykiem jest bardzo ciemne, niemal czarne.

Pomiędzy przedstawionymi przedmiotami znajdują się odręczne notatki, opisujące ich wygląd i pochodzenie. Przy medalionie zapisano między innymi: „Na łańcuchu złotym litera A., 12sta diamentami w tafelsztyny szlifowanemi wysadzana. U spodu perła podługowata obumarła. 2 osóbki białą emalią okryte. Koronę zdobi 10 rubinów”. Kolejna notatka informuje, że klejnot został wyjęty z trumny Anny Austriaczki, a następnie dodaje: „podobno Anny Jagiellonki własność”. Przy lasce znajduje się krótki zapis mówiący: „Wierzch kija pielgrzymiego i koronka Xcia Radziwiłła Sierotki”.

Najbardziej dekoracyjnym elementem rysunku jest łańcuch z medalionem, znajdujący się po lewej stronie. Łańcuch składa się z dużych ogniw. Opada z góry i prowadzi do zawieszonego na nim ciężkiego, bogato zdobionego klejnotu.

Medalion ma nieregularny, rozbudowany kształt i złotą oprawę. Jego powierzchnię wypełniają czerwone i białe kamienie oraz elementy pokryte białą, jasnozieloną i czerwoną emalią. W centrum znajduje się duża litera A wysadzana diamentami. Nad literą znajduje się złota korona ozdobiona rubinami. Po obu stronach litery, tuż pod koroną, umieszczone są dwie niewielkie postacie puttów – nagich dziecięcych figurek. Ich jasne ciała kontrastują z intensywnymi kolorami kamieni i złotą oprawą klejnotu. U dołu medalionu zawieszona jest duża podłużna perła w kształcie łzy. Zwisa swobodnie z niewielkiego złotego uchwytu.

Całość ma szkicowy i dokumentacyjny charakter. Wyraźnie widoczne są linie piórka, poprawki, cieniowanie oraz odręczne zapiski. Przedmioty są rozmieszczone obok siebie niczym zabytki na karcie katalogowej, a ich skala nie jest jednakowa.

Autorem rysunku jest Jan Matejko. Artysta wykonywał tego rodzaju studia jako dokumentację dawnych przedmiotów. Interesowały go stroje, broń, insygnia, biżuteria i inne materialne ślady przeszłości. Takie rysunki były dla niego źródłem wiedzy o wyglądzie historycznych przedmiotów, które mógł później wykorzystywać podczas malowania swoich obrazów.

W tym przypadku Matejko korzystał z XIX-wiecznej publikacji Aleksandra Przezdzieckiego i Edwarda Rastawieckiego Wzory sztuki średniowiecznej i z epoki Odrodzenia, wydawanej od 1853 roku. Było to obszerne opracowanie poświęcone dawnym polskim zabytkom. Artysta przerysował z publikacji niemal wszystkie ilustracje.

W okresie zaborów dokumentowanie materialnych śladów przeszłości pomagało zachowywać wiedzę o polskiej kulturze i przeszłości. Rysunek mógł więc pełnić funkcję podobną do dzisiejszej dokumentacji muzealnej.

Historia przedstawionego na rysunku medalionu jest szczególnie interesująca. Klejnot został wydobyty w 1791 roku z grobu Anny Austriaczki, żony Zygmunta III Wazy, podczas otwarcia grobów królewskich na Wawelu przez Tadeusza Czackiego. Ponieważ znajdował się na piersi zmarłej i zawierał literę A, wiązano go początkowo właśnie z Anną Austriaczką. Późniejsze badania dowiodły, że był własnością Anny Jagiellonki, która zapewne podarowała go żonie swojego siostrzeńca.

Po wydobyciu z królewskiego grobu klejnot znalazł się w zbiorach Tadeusza Czackiego, a następnie trafił do kolekcji Czartoryskich w Puławach. Oryginalny klejnot nie zachował się do naszych czasów – został zrabowany podczas II wojny światowej i zaginął. Dlatego szczególnego znaczenia nabierają dawne przedstawienia i opisy tego przedmiotu. Pozwalają nam dzisiaj odtworzyć wygląd zabytku, którego już nie możemy zobaczyć.

Autorka: Katarzyna Janik
Konsultowała: Agnieszka Łozińska
Lektorka: Aleksandra Powęzka
Opieka merytoryczna: Maria Prawelska, Marta Golik-Gryglas, Magdalena Ozga